Παγκόσμια Ημέρα Μνήμης Θυμάτων Τροχαίων: Από τη μνήμη στη δράση

Η μνήμη των θυμάτων των τροχαίων συνδέεται με την ευθύνη να γίνουν οι δρόμοι ασφαλέστεροι για όλους.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μνήμης Θυμάτων Τροχαίων Δυστυχημάτων, που το 2026 τιμάται την Κυριακή 15 Νοεμβρίου, η προσοχή στρέφεται στους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους ή τραυματίστηκαν στους δρόμους, αλλά και στις οικογένειες που συνεχίζουν να ζουν με τις συνέπειες. Πίσω από κάθε στατιστική υπάρχει μια ανθρώπινη ιστορία. Και πίσω από κάθε τροχαίο υπάρχει ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσα από όσα συνέβησαν θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί με υπεύθυνη οδήγηση, καλύτερες υποδομές και αποτελεσματικότερη πρόληψη;

Μια ημέρα μνήμης και ευθύνης

Η Παγκόσμια Ημέρα Μνήμης Θυμάτων Τροχαίων Δυστυχημάτων ξεκίνησε το 1993 με πρωτοβουλία της βρετανικής οργάνωσης RoadPeace. Το 2005, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών την αναγνώρισε ως παγκόσμια ημέρα που θα τιμάται κάθε τρίτη Κυριακή του Νοεμβρίου. Το 2026 η ημερομηνία αυτή συμπίπτει με τις 15 Νοεμβρίου. Σκοπός της δεν είναι μόνο να τιμηθούν όσοι έχασαν τη ζωή τους στην άσφαλτο. Είναι επίσης να αναγνωριστεί ο πόνος των οικογενειών, η εμπειρία των ανθρώπων που επέζησαν με σοβαρούς τραυματισμούς και η συμβολή των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Το φετινό μήνυμα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας είναι «Remember. Support. Act.» — «Θυμόμαστε. Στηρίζουμε. Δρούμε». Η διατύπωση αυτή συνοψίζει τρεις ουσιαστικές υποχρεώσεις: να μη λησμονούμε τα θύματα, να στηρίζουμε όσους επηρεάστηκαν από ένα τροχαίο και να αναλαμβάνουμε δράση για την αποτροπή νέων απωλειών.

Οι αριθμοί πίσω από τις ανθρώπινες απώλειες

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου 1,16 εκατομμύρια άνθρωποι χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους σε τροχαία δυστυχήματα παγκοσμίως. Επιπλέον, 20 έως 50 εκατομμύρια άνθρωποι τραυματίζονται, ενώ αρκετοί από αυτούς αντιμετωπίζουν μόνιμη αναπηρία. Τα τροχαία αποτελούν την κυριότερη αιτία θανάτου για παιδιά και νέους ηλικίας 5 έως 29 ετών. Περισσότεροι από τους μισούς νεκρούς στους δρόμους ανήκουν στις ευάλωτες ομάδες χρηστών του οδικού δικτύου: πεζούς, ποδηλάτες και αναβάτες ή επιβάτες δικύκλων. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα οριστικά ετήσια στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024, καταγράφηκαν 11.000 τροχαία ατυχήματα με νεκρούς ή τραυματίες. Από αυτά προέκυψαν 664 νεκροί, 568 βαριά τραυματίες και 12.803 ελαφρά τραυματίες. Τα προσωρινά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2025 κατέγραψαν 518 νεκρούς σε οδικά τροχαία ατυχήματα, έναντι 664 το 2024. Η μείωση είναι σημαντική, αλλά δεν αναιρεί το μέγεθος του προβλήματος ούτε σημαίνει ότι η οδική ασφάλεια έχει εξασφαλιστεί. Για το διάστημα Ιανουαρίου–Αυγούστου 2026, τα προσωρινά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ καταγράφουν 317 νεκρούς σε ολόκληρη τη χώρα. Πρόκειται για πανελλαδικά δεδομένα και όχι για στοιχεία που αφορούν ειδικά την Ανατολική Αττική.

Το ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος

Ένα τροχαίο δυστύχημα δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους που βρίσκονταν μέσα στο όχημα τη στιγμή της σύγκρουσης. Όταν ένας άνθρωπος χάνει τη ζωή του, η απώλεια επηρεάζει την οικογένειά του, τους φίλους, τους συναδέλφους και ολόκληρο τον κοινωνικό του περίγυρο. Όταν κάποιος επιβιώνει με σοβαρούς τραυματισμούς, μπορεί να χρειαστεί μακροχρόνια αποκατάσταση, επανειλημμένες νοσηλείες και υποστήριξη στην καθημερινότητά του. Οι συνέπειες μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Ψυχολογική επιβάρυνση και πένθος για τις οικογένειες.
• Μόνιμες κινητικές, νευρολογικές ή άλλες αναπηρίες.
• Απώλεια εισοδήματος και οικονομική επιβάρυνση λόγω θεραπείας και αποκατάστασης.
• Ανάγκη για συνεχή φροντίδα και αλλαγές στην καθημερινή ζωή των οικείων.
• Κοινωνικές και επαγγελματικές δυσκολίες για τους ανθρώπους που τραυματίστηκαν.

Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι το οικονομικό κόστος των τροχαίων είναι επίσης σημαντικό. Περιλαμβάνει δαπάνες υγειονομικής περίθαλψης, απώλεια παραγωγικότητας και τον χρόνο που χρειάζεται να διαθέσουν οι συγγενείς για τη φροντίδα των τραυματιών. Σύμφωνα με τον Οργανισμό, το κόστος των τροχαίων μπορεί να φτάνει περίπου το 3% του ΑΕΠ σε πολλές χώρες.

Ποιοι παράγοντες αυξάνουν τον κίνδυνο;

Τα τροχαία δεν οφείλονται σε έναν μόνο παράγοντα. Συχνά προκύπτουν από συνδυασμό ανθρώπινων συμπεριφορών, συνθηκών κυκλοφορίας, χαρακτηριστικών των οχημάτων και προβλημάτων του οδικού περιβάλλοντος. Μεταξύ των σημαντικότερων παραγόντων κινδύνου είναι:

• Υπερβολική ταχύτητα: Μειώνει τον διαθέσιμο χρόνο αντίδρασης και αυξάνει σημαντικά τη σοβαρότητα μιας σύγκρουσης.
• Οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ ή ουσιών: Επηρεάζει την κρίση, την αντίληψη και τα αντανακλαστικά.
• Χρήση κινητού τηλεφώνου: Αποσπά την προσοχή και καθυστερεί την αντίδραση του οδηγού.
• Μη χρήση ζώνης και κράνους: Αυξάνει τον κίνδυνο σοβαρού τραυματισμού ή θανάτου.
• Κόπωση και υπνηλία: Περιορίζουν την ικανότητα συγκέντρωσης και ασφαλούς χειρισμού του οχήματος.
• Επικίνδυνοι ελιγμοί και παραβίαση κανόνων: Η παραβίαση προτεραιότητας, οι αντικανονικές προσπεράσεις και η μη τήρηση των αποστάσεων δημιουργούν συνθήκες σύγκρουσης.

Η ευθύνη του οδηγού είναι καθοριστική. Η τήρηση των ορίων ταχύτητας, η αποφυγή χρήσης κινητού, η μη οδήγηση μετά από κατανάλωση αλκοόλ και η χρήση των μέσων προστασίας δεν είναι τυπικές υποχρεώσεις. Είναι πρακτικές που μπορούν να σώσουν ζωές.

Η οδική ασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από τον οδηγό

Η υπεύθυνη συμπεριφορά είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Ο ΠΟΥ προωθεί την προσέγγιση του «Ασφαλούς Συστήματος» (Safe System), σύμφωνα με την οποία η οδική ασφάλεια πρέπει να σχεδιάζεται έτσι ώστε να περιορίζονται οι συνέπειες των ανθρώπινων λαθών. Αυτό σημαίνει ότι οι δρόμοι, τα οχήματα, τα όρια ταχύτητας, η αστυνόμευση και η αντιμετώπιση των τραυματιών μετά από ένα ατύχημα πρέπει να λειτουργούν συμπληρωματικά. Η ποιότητα των υποδομών έχει ουσιαστική σημασία. Ένας ασφαλής δρόμος χρειάζεται:

• Σαφή και ευδιάκριτη οριζόντια και κατακόρυφη σήμανση.
• Επαρκή φωτισμό, ιδιαίτερα σε διασταυρώσεις, διαβάσεις και σημεία αυξημένης κυκλοφορίας.
• Συντηρημένο οδόστρωμα, χωρίς επικίνδυνες φθορές, λακκούβες ή προβληματικά φρεάτια.
• Κατάλληλα στηθαία ασφαλείας και προστασία σε επικίνδυνα σημεία.
• Ασφαλείς διαβάσεις πεζών, πεζοδρόμια και προσβάσιμες διαδρομές.
• Κατάλληλη διαμόρφωση κόμβων και μέτρα περιορισμού της ταχύτητας όπου απαιτούνται.

Εξίσου σημαντική είναι η συστηματική επιθεώρηση και συντήρηση. Η ύπαρξη μιας πινακίδας ή ενός φωτιστικού σώματος δεν αρκεί, αν δεν είναι ορατό, λειτουργικό και κατάλληλα τοποθετημένο.

Ανατολική Αττική: Τι δείχνουν τα διαθέσιμα τοπικά δεδομένα;

Η Ανατολική Αττική διαθέτει ένα εκτεταμένο και διαφορετικών χαρακτηριστικών οδικό δίκτυο. Περιλαμβάνει αστικές περιοχές, παραθαλάσσιους οικισμούς, δρόμους με αυξημένη εποχική κίνηση, βασικούς οδικούς άξονες και διαδρομές που εξυπηρετούν καθημερινές μετακινήσεις προς την Αθήνα και άλλες περιοχές. Για να αξιολογηθεί η οδική ασφάλεια της περιοχής, χρειάζονται στοιχεία που να αφορούν συγκεκριμένους δήμους, κόμβους και οδικά τμήματα. Τα συνολικά στατιστικά της Περιφέρειας Αττικής δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αριθμοί της Ανατολικής Αττικής. Ένα χρήσιμο τοπικό τεκμήριο είναι η Μελέτη Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας του Δήμου Ραφήνας–Πικερμίου, η οποία αξιοποίησε καταγραφές της Τροχαίας και στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ. Σύμφωνα με τη μελέτη, κατά την περίοδο 2016–2018 καταγράφηκαν στον Δήμο 78 τροχαία συμβάντα με τραυματισμούς ή θανάτους. Από αυτά, έξι ήταν θανατηφόρα και δύο περιλάμβαναν τουλάχιστον έναν σοβαρά τραυματία. Τα στοιχεία δεν περιλαμβάνουν περιστατικά αποκλειστικά με υλικές ζημιές. Επιπλέον, με βάση δεδομένα του Β΄ Τμήματος Τροχαίας Βορειοανατολικής Αττικής, χαρτογραφήθηκαν 34 τροχαία περιστατικά της περιόδου 2018–2020. Η ανάλυση εντόπισε συγκέντρωση περιστατικών στους κόμβους της Λεωφόρου Μαραθώνος στο Πικέρμι:

• Στους κόμβους της Λεωφόρου Μαραθώνος στο Πικέρμι καταγράφηκαν 10 από τα 34 περιστατικά.
• Σε δύο από αυτά σημειώθηκε θάνατος εμπλεκομένου.
• Σε ένα καταγράφηκε σοβαρός τραυματισμός.
• Η μελέτη χαρακτήρισε ιδιαίτερα προβληματικό για οδηγούς και πεζούς τον κόμβο της Λεωφόρου Μαραθώνος με την οδό Αγίου Χριστοφόρου.
• Αναφέρθηκαν επίσης ζητήματα ασφάλειας στους κόμβους της Λεωφόρου Μαραθώνος με τη Φλέμινγκ και με την οδό Χρυσοστόμου Σμύρνης στον Νέο Βουτζά.

Στην περιοχή της Ραφήνας, η ίδια μελέτη κατέγραψε αυξημένη συγκέντρωση περιστατικών κοντά στο λιμάνι, με αναφορά στην οδό Χρυσοστόμου Σμύρνης. Τα παραπάνω αποτελούν ευρήματα συγκεκριμένης μελέτης για παλαιότερη χρονική περίοδο. Δεν αποδεικνύουν ότι οι ίδιοι κόμβοι έχουν σήμερα την ίδια επικινδυνότητα ούτε υποκαθιστούν μια σύγχρονη αξιολόγηση του οδικού δικτύου.

Η συντήρηση των δρόμων είναι μέρος της πρόληψης

Η σημασία της συντήρησης δεν είναι θεωρητική. Σε απόφαση της Περιφέρειας Αττικής, που εκδόθηκε το 2025, καταγράφεται περιστατικό κατά το οποίο όχημα υπέστη ζημιές πέφτοντας σε ανοιχτό φρεάτιο επί της Λεωφόρου Μαραθώνος, μετά την οδό Αγίου Ανδρέα, με κατεύθυνση από τον Μαραθώνα προς την Αθήνα. Το περιστατικό σημειώθηκε στις 2 Μαΐου 2025. Στην ίδια απόφαση αναφέρεται ότι η συντήρηση του συγκεκριμένου τμήματος της Λεωφόρου Μαραθώνος υπάγεται στην αρμοδιότητα της Περιφέρειας Αττικής και περιλαμβάνει την αποκατάσταση φθορών στο οδόστρωμα, τη σήμανση, τον ηλεκτροφωτισμό, τα στηθαία ασφαλείας και τα φρεάτια. Το συγκεκριμένο συμβάν αφορούσε υλικές ζημιές και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως θανατηφόρο τροχαίο. Αναδεικνύει, όμως, τη σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης και αποκατάστασης προβλημάτων που μπορούν να επηρεάσουν την ασφαλή κυκλοφορία. Αντίστοιχα, τον Φεβρουάριο του 2026, ο Δήμος Ραφήνας–Πικερμίου ανακοίνωσε εργασίες αποκατάστασης φθοράς σε φρεάτιο στη Λεωφόρο Φλέμινγκ, σε σημείο αυξημένης κυκλοφορίας, έπειτα από ενημέρωση της Περιφέρειας, στην οποία ανήκει η αρμοδιότητα συντήρησης της συγκεκριμένης οδού. Η καταγραφή τέτοιων περιστατικών δεν αποτελεί από μόνη της συνολική αξιολόγηση ενός δρόμου. Δείχνει, ωστόσο, ότι η συντήρηση, οι έλεγχοι και η συνεργασία των αρμόδιων φορέων αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της οδικής ασφάλειας.

Τι χρειάζεται να γίνει στην Ανατολική Αττική;

Η ουσιαστική βελτίωση της οδικής ασφάλειας στην περιοχή προϋποθέτει συστηματική καταγραφή και αξιολόγηση των προβλημάτων, με στοιχεία που να επιτρέπουν την ιεράρχηση των παρεμβάσεων. Μεταξύ των αναγκαίων ενεργειών περιλαμβάνονται:

• Επικαιροποίηση των μελετών οδικής ασφάλειας ανά δήμο, με καταγραφή ατυχημάτων και χαρτογράφηση σημείων αυξημένης συγκέντρωσης.
• Έλεγχος της ορατότητας και της λειτουργικότητας της σήμανσης και του φωτισμού.
• Επιθεώρηση οδοστρωμάτων, διαβάσεων, φρεατίων και στηθαίων ασφαλείας.
• Βελτίωση των κόμβων όπου καταγράφονται επαναλαμβανόμενα περιστατικά ή διαπιστώνονται τεχνικές αδυναμίες.
• Δημιουργία ασφαλών διαδρομών για πεζούς, παιδιά, ηλικιωμένους, ποδηλάτες και άτομα με αναπηρία.
• Στοχευμένοι έλεγχοι για υπερβολική ταχύτητα, οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ και μη χρήση κράνους ή ζώνης.
• Δημοσιοποίηση των παρεμβάσεων και τακτική ενημέρωση των πολιτών για την πορεία των έργων.

Απαραίτητη είναι επίσης η σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ Περιφέρειας, δήμων και αρμόδιων κρατικών υπηρεσιών, ώστε τα προβλήματα να εντοπίζονται, να αναφέρονται και να αντιμετωπίζονται χωρίς καθυστερήσεις.

Η ευθύνη αρχίζει από κάθε διαδρομή

Η οδική ασφάλεια είναι συλλογική υπόθεση. Οι οδηγοί έχουν την ευθύνη να τηρούν τους κανόνες και να σέβονται όλους τους χρήστες του δρόμου. Οι αρμόδιες αρχές έχουν την ευθύνη να εξασφαλίζουν κατάλληλες υποδομές, αποτελεσματικούς ελέγχους και έγκαιρη αντιμετώπιση των προβλημάτων. Κανένα μέτρο δεν μπορεί να εξαλείψει κάθε πιθανότητα ατυχήματος. Μπορούν όμως να μειωθούν σημαντικά οι κίνδυνοι και, κυρίως, οι συνέπειες ενός ανθρώπινου λάθους. Η Παγκόσμια Ημέρα Μνήμης Θυμάτων Τροχαίων Δυστυχημάτων δεν πρέπει να περιορίζεται σε μια συμβολική αναφορά ή σε μια ετήσια υπενθύμιση. Η αξία της βρίσκεται στην προσπάθεια να μετατραπεί η μνήμη σε συγκεκριμένες ενέργειες: καλύτερους δρόμους, υπεύθυνη οδήγηση, αποτελεσματική πρόληψη και ουσιαστική στήριξη των θυμάτων και των οικογενειών τους. Γιατί πίσω από κάθε αριθμό υπάρχει ένας άνθρωπος. Και η ασφαλής επιστροφή όλων στον προορισμό τους πρέπει να αποτελεί κοινό στόχο κάθε κοινωνίας.