Μπορεί ένας άνθρωπος να είναι ευγενικός, κοινωνικός, γοητευτικός και να δείχνει απόλυτα φυσιολογικός, ενώ στις προσωπικές του σχέσεις να χρησιμοποιεί συστηματικά τους άλλους για το δικό του όφελος; Η ψυχοπαθητική συμπεριφορά δεν έχει πάντα την εικόνα που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε σε ταινίες. Ορισμένα χαρακτηριστικά της γίνονται αντιληπτά κυρίως μέσα από τον τρόπο με τον οποίο κάποιος αντιμετωπίζει τους ανθρώπους γύρω του.
Τι σημαίνει πραγματικά ο όρος «ψυχοπάθεια»;
Η ψυχοπάθεια είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται στην ψυχολογία και την εγκληματολογική έρευνα για να περιγράψει ένα σύνολο χαρακτηριστικών προσωπικότητας. Δεν αποτελεί αυτοτελή επίσημη ψυχιατρική διάγνωση στο DSM-5-TR.
Συνδέεται με χαρακτηριστικά όπως η επιφανειακή γοητεία, η χειριστικότητα, η εξαπάτηση, η μειωμένη ενσυναίσθηση, η απουσία μεταμέλειας και η εκμετάλλευση των άλλων. Ορισμένα από αυτά επικαλύπτονται με τα χαρακτηριστικά της αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας, η οποία αποτελεί αναγνωρισμένη κλινική διάγνωση.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας τα ίδια χαρακτηριστικά, ούτε μπορεί κάποιος να χαρακτηριστεί ψυχοπαθής επειδή εμφανίζει μία ή δύο από τις παραπάνω συμπεριφορές.
Η αρπακτική συμπεριφορά: όταν οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται ως μέσα για έναν σκοπό
Ένα μοτίβο που μπορεί να εμφανίζεται σε άτομα με έντονα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά είναι η αντιμετώπιση των άλλων ως μέσων για την επίτευξη προσωπικών στόχων. Η σχέση δεν βασίζεται απαραίτητα στην αμοιβαιότητα, αλλά στο τι μπορεί να κερδίσει κάποιος από τον άνθρωπο που έχει απέναντί του.
Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους:
- Επιφανειακή γοητεία: Το άτομο μπορεί να εμφανίζεται ιδιαίτερα ευχάριστο, κοινωνικό και πειστικό, κερδίζοντας γρήγορα την εμπιστοσύνη των άλλων.
- Στοχευμένη κολακεία: Παρατηρεί τι επιθυμεί ή τι έχει ανάγκη ο συνομιλητής του και χρησιμοποιεί αυτές τις πληροφορίες για να τον επηρεάσει.
- Χειρισμός και εξαπάτηση: Μπορεί να αποκρύπτει πληροφορίες, να λέει επανειλημμένα ψέματα ή να παρουσιάζει διαφορετικές εκδοχές της πραγματικότητας ανάλογα με το συμφέρον του.
- Παραβίαση ορίων: Ελέγχει πόσο εύκολα μπορεί να παρακάμψει τις αντιστάσεις του άλλου και να επιβάλει αυτό που θέλει.
- Έλλειψη ουσιαστικής μεταμέλειας: Όταν προκαλεί ζημιά, μπορεί να δικαιολογεί τη συμπεριφορά του, να μεταθέτει την ευθύνη στο θύμα ή να αδιαφορεί για τις συνέπειες.
Η λεγόμενη «αρπακτική» προσέγγιση δεν σημαίνει απαραίτητα σωματική βία. Μπορεί να αφορά οικονομική, συναισθηματική ή κοινωνική εκμετάλλευση.
Πώς μπορεί να φαίνεται ένας τέτοιος άνθρωπος στην καθημερινότητα;
Η εξωτερική εικόνα δεν είναι αξιόπιστος τρόπος αναγνώρισης. Ένα άτομο με τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί να είναι επαγγελματικά επιτυχημένο, να έχει κοινωνικές δεξιότητες, να διατηρεί φιλίες ή να εμφανίζεται ιδιαίτερα συνεργάσιμο.
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι το επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφοράς του:
- Οι υποσχέσεις του δεν συμβαδίζουν συστηματικά με τις πράξεις του.
- Αλλάζει εκδοχές των γεγονότων όταν βρίσκεται αντιμέτωπο με αποδείξεις.
- Χρησιμοποιεί τις αδυναμίες ή τις προσωπικές πληροφορίες των άλλων προς όφελός του.
- Αποφεύγει να αναλάβει ευθύνη για τη ζημιά που προκαλεί.
- Οι σχέσεις του χαρακτηρίζονται από ανισορροπία, έλεγχο και εκμετάλλευση.
Κανένα από αυτά τα σημεία, μεμονωμένα, δεν αποδεικνύει ψυχοπάθεια. Η σημασία τους βρίσκεται στη συχνότητα, στη διάρκεια και στον συνδυασμό τους.
Είναι όλοι οι ψυχοπαθείς επικίνδυνοι ή βίαιοι;
Όχι. Η ψυχοπάθεια έχει συσχετιστεί ερευνητικά με αυξημένο κίνδυνο αντικοινωνικής και επιθετικής συμπεριφοράς σε ορισμένα πλαίσια, ιδιαίτερα στην εγκληματολογική έρευνα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε άτομο με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά θα διαπράξει βίαιες πράξεις.
Ούτε η ψυχραιμία, η έλλειψη έντονης συναισθηματικής έκφρασης ή η κοινωνική απόσταση αποτελούν από μόνες τους ενδείξεις ψυχοπάθειας.
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε έναν ψυχοπαθή;
Δεν υπάρχει αξιόπιστο καθημερινό τεστ ή μία συγκεκριμένη ερώτηση που να επιτρέπει σε κάποιον να διαγνώσει την ψυχοπάθεια σε έναν άλλον άνθρωπο. Η αξιολόγηση απαιτεί εξειδικευμένη επαγγελματική εκτίμηση, ιστορικό και εξέταση της συμπεριφοράς σε βάθος χρόνου και σε διαφορετικά περιβάλλοντα.
Εργαλεία όπως η Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R) χρησιμοποιούνται από εκπαιδευμένους επαγγελματίες, κυρίως σε εξειδικευμένα κλινικά και δικαστικά πλαίσια. Δεν είναι ένα απλό ερωτηματολόγιο αυτοδιάγνωσης.
Τι πρέπει να προσέχουμε στις σχέσεις μας;
Ανεξάρτητα από το αν υπάρχει κάποια ψυχιατρική διάγνωση, δεν χρειάζεται να αποδείξουμε ότι ένας άνθρωπος είναι ψυχοπαθής για να αναγνωρίσουμε ότι μας χειρίζεται ή μας βλάπτει.
Όταν κάποιος επαναλαμβανόμενα λέει ψέματα, παραβιάζει τα όριά μας, μας εκμεταλλεύεται ή μας κάνει να αισθανόμαστε ανασφάλεια, έχουμε λόγο να προστατεύσουμε τον εαυτό μας. Μπορούμε να περιορίσουμε την πρόσβαση σε προσωπικές και οικονομικές πληροφορίες, να κρατήσουμε αποδείξεις σημαντικών περιστατικών, να ζητήσουμε υποστήριξη από ανθρώπους που εμπιστευόμαστε και, όταν υπάρχει απειλή ή κακοποίηση, να απευθυνθούμε στις αρμόδιες υπηρεσίες.
Η ουσία δεν είναι να αναζητούμε «κρυφούς ψυχοπαθείς» γύρω μας. Είναι να αναγνωρίζουμε έγκαιρα τις συμπεριφορές που παραβιάζουν την εμπιστοσύνη και την αξιοπρέπειά μας και να θέτουμε σαφή όρια.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου