Ποιος αποφάσισε τελικά τι ώρα είναι; Η απάντηση φαίνεται απλή, αλλά η ιστορία πίσω από τα
ρολόγια μας είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Η ώρα που θεωρούμε σήμερα αυτονόητη είναι αποτέλεσμα τεχνολογικών εξελίξεων, εμπορικών αναγκών, της ανάπτυξης των σιδηροδρόμων και μιας διεθνούς πολιτικής συμφωνίας που έδωσε στο Γκρίνουιτς έναν ρόλο που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο μετράμε τον χρόνο.Για μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας δεν υπήρχε μία κοινή «ώρα» για όλους. Κάθε τόπος μπορούσε να υπολογίζει την ώρα με βάση τη θέση του Ήλιου στον ουρανό.
Όταν ο Ήλιος έφτανε στο υψηλότερο σημείο του, ήταν περίπου μεσημέρι. Όμως το μεσημέρι δεν ερχόταν την ίδια στιγμή στην Αθήνα, στο Λονδίνο, στο Παρίσι ή στη Νέα Υόρκη.
Για αιώνες αυτό δεν αποτελούσε ιδιαίτερο πρόβλημα.
Μέχρι που οι άνθρωποι άρχισαν να ταξιδεύουν πολύ πιο γρήγορα.
Όταν τα τρένα «χάλασαν» την τοπική ώρα
Στις αρχές του 19ου αιώνα, κάθε πόλη μπορούσε ουσιαστικά να έχει τη δική της ώρα.
Η διαφορά μπορεί να ήταν μόλις λίγα λεπτά, αλλά όταν τα ταξίδια γίνονταν με άλογα, αυτό δεν είχε ιδιαίτερη πρακτική σημασία.
Η εμφάνιση των σιδηροδρόμων άλλαξε τα πάντα.
Ένα τρένο μπορούσε να διασχίσει μεγάλες αποστάσεις μέσα σε λίγες ώρες. Έτσι, ένα ρολόι που έδειχνε 12:00 σε μία πόλη μπορούσε να διαφέρει αρκετά λεπτά από το ρολόι μιας άλλης πόλης.
Για τους επιβάτες αυτό προκαλούσε σύγχυση. Για τις σιδηροδρομικές εταιρείες μπορούσε να γίνει πραγματικό πρόβλημα ασφάλειας και οργάνωσης.
Χρειαζόταν ένας κοινός χρόνος.
Οι σιδηρόδρομοι δημιούργησαν πρώτοι τη «νέα ώρα»
Στη Βρετανία οι σιδηροδρομικές εταιρείες άρχισαν να χρησιμοποιούν το Greenwich Mean Time, δηλαδή τον μέσο ηλιακό χρόνο του Γκρίνουιτς.
Το 1847 το Railway Clearing House υιοθέτησε το GMT ως πρότυπο για το σιδηροδρομικό δίκτυο της Βρετανίας και σταδιακά τα δημόσια ρολόγια ακολούθησαν.
Το 1880 το Γκρίνουιτς έγινε επίσημα η νόμιμη βάση της ώρας στη Βρετανία.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η αλλαγή δεν ξεκίνησε από μια παγκόσμια κυβέρνηση ή από έναν διεθνή οργανισμό.
Ξεκίνησε σε μεγάλο βαθμό επειδή τα τρένα χρειάζονταν κοινά ωράρια.
Και μετά ήρθε το τηλεγράφημα
Οι σιδηρόδρομοι δεν ήταν η μοναδική τεχνολογία που έκανε τον κοινό χρόνο απαραίτητο.
Το ηλεκτρικό τηλεγράφημα μπορούσε πλέον να μεταφέρει πληροφορίες σχεδόν στιγμιαία σε μεγάλες αποστάσεις.
Το 1852 το Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς εγκατέστησε σύστημα που μπορούσε να μεταδίδει ακριβή σήματα ώρας μέσω του τηλεγραφικού δικτύου.
Έτσι η ώρα του Γκρίνουιτς μπορούσε να φτάσει σε σταθμούς και δημόσια κτίρια σε ολόκληρη τη χώρα.
Ο χρόνος άρχισε να γίνεται κάτι που μπορούσε να μεταδίδεται και να συγχρονίζεται.
Γιατί όμως Γκρίνουιτς;
Εδώ αρχίζει το πιο πολιτικό κομμάτι της ιστορίας.
Στα τέλη του 19ου αιώνα υπήρχαν περισσότερες από μία προτάσεις για τον «μηδενικό» μεσημβρινό. Η Γαλλία, για παράδειγμα, προτιμούσε το Παρίσι.
Το Γκρίνουιτς όμως είχε ήδη αποκτήσει τεράστια πρακτική σημασία.
Το Βασιλικό Αστεροσκοπείο διέθετε ισχυρή επιστημονική και ναυτική παράδοση και οι ναυτικοί χάρτες που χρησιμοποιούσαν το Γκρίνουιτς ήταν ήδη ευρύτατα διαδεδομένοι.
Το Royal Museums Greenwich αναφέρει ότι το 1884 περίπου 72% του παγκόσμιου εμπορίου βασιζόταν σε ναυτικούς χάρτες που χρησιμοποιούσαν το Γκρίνουιτς ως μηδενικό μεσημβρινό.
Η επιστημονική επιλογή επομένως δεν ήταν αποκομμένη από την οικονομική και γεωπολιτική πραγματικότητα της εποχής.
Η μεγάλη συνάντηση του 1884
Τον Οκτώβριο του 1884 εκπρόσωποι χωρών από όλο τον κόσμο συγκεντρώθηκαν στην Ουάσιγκτον για τη Διεθνή Διάσκεψη Μεσημβρινού.
Ο στόχος ήταν να συμφωνηθεί ένας κοινός μηδενικός μεσημβρινός για τη μέτρηση του γεωγραφικού μήκους και για ένα διεθνές σύστημα μέτρησης του χρόνου.
Η επιλογή ήταν τελικά το Γκρίνουιτς.
Η απόφαση έδωσε στον μεσημβρινό του Γκρίνουιτς τη θέση του 0° γεωγραφικού μήκους και αποτέλεσε τη βάση για το σύστημα των ζωνών ώρας που γνωρίζουμε σήμερα.
Δεν ψήφισαν όλοι υπέρ του Γκρίνουιτς
Η απόφαση δεν ήταν μια αυτονόητη παγκόσμια συμφωνία.
Υπήρχαν διαφορετικές εθνικές και οικονομικές προτεραιότητες, ενώ η Γαλλία διατηρούσε τη δική της προτίμηση για τον μεσημβρινό του Παρισιού.
Η επιλογή του Γκρίνουιτς αντανακλούσε και το γεγονός ότι η Βρετανία είχε τεράστια επιρροή στη ναυσιπλοΐα, στο εμπόριο και στους χάρτες της εποχής.
Η ιστορία της ώρας είναι επομένως και ιστορία της δύναμης που είχαν οι χώρες να καθορίζουν τα διεθνή πρότυπα.
Οι 24 ζώνες ώρας
Η Γη κάνει μία πλήρη περιστροφή σε περίπου 24 ώρες και ο κύκλος της έχει 360 μοίρες.
Η διαίρεση των 360 μοιρών διά των 24 ωρών δίνει 15 μοίρες γεωγραφικού μήκους ανά ώρα.
Έτσι δημιουργήθηκε η βασική ιδέα των 24 ωριαίων ζωνών.
Στην πραγματικότητα όμως οι ζώνες δεν είναι τέλειες λωρίδες των 15 μοιρών. Τα όριά τους έχουν τροποποιηθεί ώστε να ακολουθούν τα σύνορα κρατών, τις ανάγκες των πληθυσμών και τις πολιτικές αποφάσεις.
Τα σύνορα της ώρας είναι πολιτικά
Αν κοιτάξει κανείς έναν παγκόσμιο χάρτη με τις ζώνες ώρας, θα διαπιστώσει κάτι παράξενο.
Οι γραμμές δεν είναι ευθείες από τον Βορρά προς τον Νότο.
Κάνουν «ζιγκ-ζαγκ», ακολουθούν σύνορα και σε ορισμένες περιπτώσεις παρακάμπτουν ολόκληρες περιοχές.
Ο λόγος είναι απλός: η ώρα δεν καθορίζεται μόνο από τη γεωγραφία.
Καθορίζεται και από τις αποφάσεις των κυβερνήσεων.
Η Κίνα είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα
Η Κίνα βρίσκεται γεωγραφικά σε περιοχή που θα μπορούσε να αντιστοιχεί σε αρκετές διαφορετικές ζώνες ώρας.
Ωστόσο ολόκληρη η χώρα χρησιμοποιεί μία επίσημη ώρα, την China Standard Time, που αντιστοιχεί σε UTC+8.
Η επιλογή αυτή δεν είναι απλώς γεωγραφική. Έχει και συμβολική διάσταση, καθώς ένα ενιαίο ρολόι για ολόκληρη τη χώρα ενισχύει την εικόνα της πολιτικής ενότητας.
Αυτό δείχνει πόσο διαφορετικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο χρόνος: όχι μόνο για να οργανώνει την καθημερινότητα, αλλά και ως εργαλείο διοίκησης και ταυτότητας.
Και η αλλαγή της ώρας είναι πολιτική απόφαση
Ακόμη και η θερινή ώρα, κάτι που σήμερα θεωρούμε σχεδόν φυσιολογικό, δεν αποτελεί φυσικό φαινόμενο.
Είναι πολιτική επιλογή.
Οι κυβερνήσεις αποφασίζουν αν θα μετακινήσουν τα ρολόγια μία ώρα μπροστά ή πίσω, πότε θα γίνει η αλλαγή και αν θα εφαρμοστεί καθόλου.
Κατά τη διάρκεια πολέμων, μάλιστα, η θερινή ή η διευρυμένη ώρα χρησιμοποιήθηκε σε αρκετές χώρες για οικονομικούς και ενεργειακούς λόγους.
Ποιος αποφασίζει λοιπόν τι ώρα είναι σήμερα;
Η απάντηση είναι πιο σύνθετη από όσο φαίνεται.
Η επιστήμη καθορίζει τα ακριβή διεθνή πρότυπα μέτρησης του χρόνου. Η διεθνής συνεργασία καθορίζει κοινά σημεία αναφοράς. Και τα κράτη αποφασίζουν πώς θα εφαρμόσουν τις ζώνες ώρας στην επικράτειά τους.
Σήμερα το παγκόσμιο επιστημονικό πρότυπο είναι το UTC – Coordinated Universal Time, το οποίο έχει αντικαταστήσει το GMT ως διεθνές πρότυπο πολιτικού χρόνου.
Το Γκρίνουιτς όμως παραμένει ιστορικά το σημείο αναφοράς από το οποίο ξεκίνησε η σύγχρονη παγκόσμια διαίρεση του χρόνου.
Και τελικά, η ώρα είναι φυσική ή ανθρώπινη;
Η περιστροφή της Γης είναι φυσικό φαινόμενο. Η ανατολή και η δύση του Ήλιου είναι φυσικά φαινόμενα.
Το ότι όμως εσύ θα πεις πως «είναι 8 το βράδυ» είναι αποτέλεσμα ενός ανθρώπινου συστήματος μέτρησης.
Το ίδιο ισχύει για τις ζώνες ώρας, τα σύνορά τους, τη θερινή ώρα και το ποια χώρα βρίσκεται μία ή δύο ώρες μπροστά από μια άλλη.
Αυτό που σήμερα μοιάζει απόλυτα φυσιολογικό είναι στην πραγματικότητα αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας στην οποία συμμετείχαν αστρονόμοι, μηχανικοί, σιδηρόδρομοι, ναυτικοί, επιχειρήσεις, κυβερνήσεις και διπλωμάτες.
Δεν υπάρχει λοιπόν ένας άνθρωπος που «αποφάσισε τι ώρα είναι». Υπήρξε μια ολόκληρη εποχή που χρειάστηκε να συμφωνήσει πώς θα μετράμε τον χρόνο — και σε αυτή τη συμφωνία η επιστήμη συνάντησε την τεχνολογία, το εμπόριο και την πολιτική δύναμη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου