Οι ελληνικές θάλασσες αλλάζουν. Είδη που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες ήταν άγνωστα στους
Έλληνες ψαράδες εμφανίζονται πλέον όλο και συχνότερα, εγκαθίστανται και σε ορισμένες περιπτώσεις εξαπλώνονται με ταχύτητα.Λεοντόψαρα, λαγοκέφαλοι, μπλε καβούρια και άλλα ξενικά είδη έχουν γίνει πλέον μέρος της καθημερινότητας σε αρκετές περιοχές της χώρας, δημιουργώντας μια νέα πραγματικότητα για τα θαλάσσια οικοσυστήματα.
Στα ελληνικά νερά έχουν καταγραφεί πλέον περισσότερα από 250 ξενικά είδη, σύμφωνα με ερευνήτρια του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ). Ορισμένα παραμένουν σχετικά περιορισμένα, ενώ άλλα έχουν εγκατασταθεί και προκαλούν σημαντικές αλλαγές στη βιοποικιλότητα και στις αλιευτικές δραστηριότητες.
Το φαινόμενο δεν είναι μόνο οικολογικό. Έχει πλέον και οικονομική διάσταση, καθώς επηρεάζει τα αλιεύματα, τον εξοπλισμό των ψαράδων και το εισόδημα των παράκτιων κοινωνιών.
Πώς έφτασαν τα «ξενικά» είδη στις ελληνικές θάλασσες
Ο όρος «ξενικό είδος» περιγράφει ένα είδος που βρίσκεται έξω από τη φυσική περιοχή εξάπλωσής του.
Στη Μεσόγειο ένας από τους σημαντικότερους δρόμους εισόδου είναι η Διώρυγα του Σουέζ. Είδη που ζουν στον Ινδο-Ειρηνικό μπορούν να περάσουν στη Μεσόγειο και, όταν βρουν κατάλληλες συνθήκες, να κινηθούν προς τα δυτικά και να φτάσουν μέχρι τις ελληνικές θάλασσες.
Άλλες οδοί εισόδου είναι η ναυσιπλοΐα, οι υδατοκαλλιέργειες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η απελευθέρωση ειδών από τον άνθρωπο.
Η θάλασσα που θερμαίνεται αλλάζει τις ισορροπίες
Η άνοδος της θερμοκρασίας της Μεσογείου αποτελεί έναν από τους παράγοντες που διευκολύνουν την εγκατάσταση ειδών τα οποία προέρχονται από θερμότερες περιοχές.
Ένα είδος που παλαιότερα θα δυσκολευόταν να επιβιώσει σε μια συγκεκριμένη περιοχή μπορεί πλέον να βρίσκει ευνοϊκότερες συνθήκες.
Παράλληλα, η απουσία φυσικών θηρευτών, η αφθονία τροφής και η προσαρμοστικότητα ορισμένων ειδών μπορούν να επιταχύνουν την εξάπλωσή τους.
Όταν ένα ξενικό είδος εγκατασταθεί και αρχίσει να επηρεάζει τα τοπικά οικοσυστήματα, οι επιστήμονες μπορεί να το χαρακτηρίσουν χωροκατακτητικό ξενικό είδος.
Το λεοντόψαρο εξαπλώνεται
Το λεοντόψαρο (Pterois miles) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ξενικά είδη της Μεσογείου.
Εντυπωσιάζει με την εμφάνισή του, όμως τα αγκάθια στα πτερύγιά του περιέχουν δηλητήριο και μπορούν να προκαλέσουν επώδυνο τραυματισμό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το λεοντόψαρο είναι απαγορευμένο ως τρόφιμο. Αντίθετα, το ίδιο το είδος είναι βρώσιμο όταν αλιεύεται και προετοιμάζεται σωστά, με ιδιαίτερη προσοχή στην απομάκρυνση των επικίνδυνων αγκαθιών.
Το ΕΛΚΕΘΕ συγκαταλέγει το λεοντόψαρο μεταξύ των ξενικών ειδών που μπορούν να αξιοποιηθούν διατροφικά.
Ο λαγοκέφαλος είναι διαφορετική περίπτωση
Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) είναι ίσως το ξενικό είδος που έχει προκαλέσει τη μεγαλύτερη ανησυχία στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια.
Πρόκειται για λεσσεψιανό μετανάστη, ο οποίος πέρασε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και έχει εξαπλωθεί σε πολλές περιοχές.
Το σημαντικότερο πρόβλημα είναι ότι περιέχει τετροδοτοξίνη, μια ισχυρή νευροτοξίνη που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή δηλητηρίαση και να αποβεί θανατηφόρα.
Για τον λόγο αυτό, ο λαγοκέφαλος δεν πρέπει να καταναλώνεται. Το ΕΛΚΕΘΕ έχει μάλιστα εκδώσει ειδική ενημέρωση προς το κοινό, ζητώντας να αποφεύγεται ο πανικός αλλά και να τηρούνται αυστηρά οι κανόνες ασφαλείας.
Ο λαγοκέφαλος δεν απειλεί μόνο τον άνθρωπο
Το πρόβλημα με τον λαγοκέφαλο δεν περιορίζεται στην τοξικότητά του.
Είναι σαρκοφάγο είδος και μπορεί να τρέφεται με άλλα θαλάσσια ζώα, ενώ έχει συνδεθεί από αλιείς και ερευνητές με αλλαγές στα αλιεύματα.
Υπάρχουν επίσης αναφορές για ζημιές σε αλιευτικά εργαλεία, καθώς οι ισχυρές σιαγόνες του μπορούν να καταστρέψουν δίχτυα και άλλα εργαλεία.
Η εξάπλωσή του έχει οδηγήσει Ελλάδα και Κύπρο ακόμη και στη χρήση οικονομικών κινήτρων προς τους αλιείς για τη στοχευμένη αλίευσή του.
Το μπλε καβούρι έχει γίνει πρόβλημα για τις λιμνοθάλασσες
Ένας ακόμη «εισβολέας» είναι το μπλε καβούρι (Callinectes sapidus).
Σε αντίθεση με τον λαγοκέφαλο, δεν είναι τοξικό και μπορεί να αξιοποιηθεί ως τρόφιμο.
Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού: η μαζική παρουσία του σε λιμνοθάλασσες και παράκτιες περιοχές έχει προκαλέσει ανησυχία στους αλιείς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι ανταγωνίζεται άλλα είδη και επηρεάζει την τοπική πανίδα.
Τα τελευταία περίπου δέκα χρόνια η παρουσία του έχει αυξηθεί σημαντικά σε ορισμένες ελληνικές περιοχές, με αλιείς να ζητούν ακόμη και ειδικά μέτρα και αποζημιώσεις για τη στοχευμένη αλίευσή του.
Δεν είναι όλοι οι «εισβολείς» απαραίτητα εχθροί
Η εικόνα είναι περισσότερο σύνθετη από την απλή διαίρεση σε «καλά» και «κακά» είδη.
Ορισμένα ξενικά είδη μπορούν να αξιοποιηθούν εμπορικά και να αποτελέσουν μια νέα πηγή εισοδήματος για τους αλιείς.
Το λεοντόψαρο και το μπλε καβούρι είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα ειδών που μπορούν να καταναλωθούν και έχουν ήδη αρχίσει να αξιοποιούνται γαστρονομικά.
Η πρόκληση για τους επιστήμονες και τους αλιείς είναι να βρεθεί τρόπος ώστε η εμπορική αξιοποίηση να συμβάλει ταυτόχρονα στον περιορισμό των πληθυσμών τους, όπου αυτό είναι οικολογικά επιθυμητό.
Πώς επηρεάζονται τα ντόπια είδη
Όταν ένα νέο είδος εγκαθίσταται σε ένα οικοσύστημα, μπορεί να ανταγωνιστεί τα γηγενή είδη για τροφή και χώρο.
Μπορεί επίσης να γίνει θηρευτής ειδών που δεν έχουν εξελιχθεί ώστε να αντιμετωπίζουν τη συγκεκριμένη απειλή.
Σε ορισμένες περιπτώσεις οι αλλαγές είναι τόσο έντονες ώστε μεταβάλλεται ολόκληρη η ισορροπία μιας περιοχής.
Γι' αυτό οι επιστήμονες δεν εξετάζουν μόνο πόσα νέα είδη υπάρχουν, αλλά και τι ρόλο αποκτούν μέσα στο οικοσύστημα.
Το κόστος για τους ψαράδες
Η οικονομική επίπτωση μπορεί να είναι άμεση.
Ένα ξενικό είδος μπορεί να καταστρέφει δίχτυα, να καταναλώνει είδη που αποτελούν στόχο της αλιείας ή να καταλαμβάνει οικολογικές θέσεις που προηγουμένως ανήκαν σε γηγενείς οργανισμούς.
Η Ευρωπαϊκή συζήτηση για τα ξενικά είδη αναγνωρίζει ήδη ότι η μικρής κλίμακας παράκτια αλιεία στη Μεσόγειο αντιμετωπίζει αυξανόμενη πίεση από είδη όπως ο λαγοκέφαλος, το λεοντόψαρο, οι γερμανοί και το μπλε καβούρι.
Οι αλιείς ζητούν οικονομικά κίνητρα
Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν είναι εύκολη.
Σε αρκετές περιπτώσεις οι ψαράδες καλούνται ουσιαστικά να αλιεύουν ένα είδος που δεν έχει ιδιαίτερη εμπορική αξία, με αποτέλεσμα να επωμίζονται το κόστος χωρίς αντίστοιχο οικονομικό όφελος.
Για τον λαγοκέφαλο έχουν ήδη εφαρμοστεί οικονομικά κίνητρα για τη στοχευμένη αλίευσή του, ενώ αντίστοιχες προτάσεις έχουν διατυπωθεί και για το μπλε καβούρι.
Η λύση μπορεί να βρίσκεται και στο πιάτο
Μια διαφορετική προσέγγιση είναι η γαστρονομική αξιοποίηση ορισμένων ξενικών ειδών.
Αν ένα είδος είναι ασφαλές για κατανάλωση και έχει εμπορική αξία, η ζήτησή του μπορεί να δημιουργήσει κίνητρο για την αλίευσή του.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για είδη όπως το λεοντόψαρο και το μπλε καβούρι, τα οποία μπορούν να καταναλωθούν.
Η προσέγγιση αυτή όμως δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε όλα τα είδη. Ο λαγοκέφαλος αποτελεί χαρακτηριστική εξαίρεση λόγω της τοξικότητάς του.
Πάνω από 250 ξενικά είδη στα ελληνικά νερά
Ο αριθμός είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της αλλαγής.
Σύμφωνα με στοιχεία που έχει δώσει το ΕΛΚΕΘΕ, στα ελληνικά νερά έχουν πλέον καταγραφεί περισσότερα από 250 ξενικά είδη, μεταξύ των οποίων ψάρια, καβούρια, γαρίδες και μέδουσες. :contentReference[oaicite:13]{index=13}
Αυτό δεν σημαίνει ότι και τα 250 είδη είναι χωροκατακτητικά ή προκαλούν σοβαρή ζημιά. Είναι σημαντική όμως ένδειξη του πόσο γρήγορα αλλάζει η σύνθεση της θαλάσσιας ζωής στην Ελλάδα.
Η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της αλλαγής
Η γεωγραφική θέση της χώρας έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η Ελλάδα βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της Μεσογείου, σχετικά κοντά στη βασική πύλη εισόδου των λεσσεψιανών μεταναστών, τη Διώρυγα του Σουέζ.
Έτσι, πολλά είδη που περνούν από τη διώρυγα μπορούν να εγκατασταθούν πρώτα στην ανατολική Μεσόγειο και στη συνέχεια να εξαπλωθούν προς άλλες περιοχές.
Η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή τη δυναμική.
Δεν πρόκειται απλώς για ένα καλοκαιρινό φαινόμενο
Η συχνότερη εμφάνιση λαγοκέφαλων ή λεοντόψαρων μπορεί να γίνεται ιδιαίτερα αισθητή τους θερινούς μήνες, όμως η αλλαγή είναι πολύ βαθύτερη.
Πρόκειται για μια μακροχρόνια μεταβολή των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, η οποία καταγράφεται εδώ και χρόνια.
Το ΕΛΚΕΘΕ έχει δημιουργήσει από το 2007 το δίκτυο ELNAIS, με στόχο την παρακολούθηση των ξενικών ειδών που εμφανίζονται και εγκαθίστανται στα ελληνικά νερά.
Η κλιματική αλλαγή δεν δρα μόνη της
Είναι εύκολο να αποδοθεί ολόκληρη η αλλαγή στην άνοδο της θερμοκρασίας.
Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για συνδυασμό παραγόντων.
Η κλιματική αλλαγή δημιουργεί ευνοϊκότερες θερμικές συνθήκες, ενώ η ναυσιπλοΐα, η Διώρυγα του Σουέζ, οι ανθρώπινες δραστηριότητες και η παγκόσμια διασύνδεση διευκολύνουν τη μετακίνηση των οργανισμών.
Όταν ένα είδος φτάσει σε ένα νέο περιβάλλον και βρει τροφή, κατάλληλες θερμοκρασίες και λίγους φυσικούς εχθρούς, μπορεί να εξαπλωθεί γρήγορα.
Τι μπορούν να κάνουν οι επιστήμονες
Η πλήρης εξαφάνιση των ξενικών ειδών από τη Μεσόγειο δεν είναι στις περισσότερες περιπτώσεις ρεαλιστικός στόχος.
Η επιστημονική προσπάθεια επικεντρώνεται επομένως στην παρακολούθηση, την έγκαιρη ανίχνευση, την αξιολόγηση των επιπτώσεων και τη διαχείριση των πληθυσμών.
Το δίκτυο ELNAIS αποτελεί ένα από τα εργαλεία με τα οποία παρακολουθείται η παρουσία ξενικών ειδών στα ελληνικά νερά.
Τι μπορούν να κάνουν οι αλιείς
Οι αλιείς βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, καθώς είναι συχνά οι πρώτοι που αντιλαμβάνονται την εμφάνιση ενός νέου είδους.
Η καταγραφή των περιστατικών και η ενημέρωση των επιστημονικών φορέων είναι σημαντικές για να μπορούν οι ερευνητές να παρακολουθούν την εξάπλωση.
Παράλληλα, όπου υπάρχουν ασφαλή και εμπορεύσιμα είδη, η αξιοποίησή τους μπορεί να μετατρέψει ένα μέρος του προβλήματος σε οικονομική ευκαιρία.
Το μεγάλο στοίχημα για τις ελληνικές θάλασσες
Το ζητούμενο δεν είναι να θεωρήσουμε κάθε ξενικό είδος εχθρό.
Ούτε όμως να αγνοήσουμε τις οικολογικές και οικονομικές συνέπειες της εξάπλωσής τους.
Η πρόκληση είναι να εντοπιστούν ποια είδη προκαλούν πραγματικά σημαντικές επιπτώσεις, ποιες περιοχές είναι περισσότερο ευάλωτες και ποια μέτρα μπορούν να περιορίσουν τη ζημιά.
Για την Ελλάδα, το ζήτημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή η παράκτια αλιεία και οι τοπικές οικονομίες συνδέονται άμεσα με την υγεία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.
Γιατί έχει σημασία
Οι ελληνικές θάλασσες δεν αλλάζουν μόνο στην εικόνα τους. Αλλάζουν και στη βιολογική και οικονομική τους λειτουργία.
Λεοντόψαρα, λαγοκέφαλοι και μπλε καβούρια είναι τρία διαφορετικά παραδείγματα της ίδιας μεγάλης μεταβολής.
Το ένα μπορεί να αξιοποιηθεί ως τρόφιμο αλλά διαθέτει επικίνδυνα αγκάθια, το δεύτερο είναι τοξικό και δεν πρέπει να καταναλώνεται, ενώ το τρίτο μπορεί να αποτελέσει εμπορεύσιμο προϊόν αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί προβλήματα σε ορισμένες λιμνοθάλασσες και παράκτιες περιοχές.
Και πίσω από όλα αυτά βρίσκεται μια πολύ μεγαλύτερη εικόνα: περισσότερα από 250 ξενικά είδη έχουν πλέον καταγραφεί στα ελληνικά νερά.
Η Μεσόγειος θερμαίνεται, τα είδη μετακινούνται και οι ισορροπίες αλλάζουν.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν οι ελληνικές θάλασσες θα αλλάξουν, αλλά πόσο καλά θα μπορέσουμε να διαχειριστούμε αυτή την αλλαγή.
Το γνωρίζατε;
Το μπλε καβούρι, το λεοντόψαρο και ο λαγοκέφαλος δεν έχουν την ίδια επικινδυνότητα ούτε αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο.
Το μπλε καβούρι και το λεοντόψαρο είναι βρώσιμα, ενώ ο λαγοκέφαλος είναι τοξικός και η κατανάλωσή του απαγορεύεται.
Γι' αυτό και οι ειδικοί τονίζουν ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε όλα τα ξενικά είδη με τον ίδιο τρόπο: απαιτείται ξεχωριστή επιστημονική αξιολόγηση για κάθε είδος και κάθε περιοχή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου