Δύο ημέρες μετά την ιταλική εισβολή, όταν η Ελλάδα είχε ήδη μπει στον πόλεμο, ο Ιωάννης Μεταξάς κάλεσε τους ιδιοκτήτες και τους αρχισυντάκτες των αθηναϊκών εφημερίδων σε μια εμπιστευτική συνάντηση. Εκεί εξήγησε γιατί θεωρούσε ότι η αποδοχή των απαιτήσεων του Άξονα δεν θα εξασφάλιζε την ειρήνη, αλλά θα έθετε σε κίνδυνο την εδαφική ακεραιότητα και την ανεξαρτησία της χώρας.
Η συνάντηση της 30ής Οκτωβρίου 1940
Το πρωί της 30ής Οκτωβρίου 1940, στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» της Αθήνας, όπου λειτουργούσε το Γενικό Στρατηγείο, ο Μεταξάς μίλησε στους εκπροσώπους του αθηναϊκού Τύπου για το παρασκήνιο της απόφασης να απορρίψει το ιταλικό τελεσίγραφο.
Η συνάντηση δεν προοριζόταν για δημοσίευση. Ο Μεταξάς ζήτησε από τους παριστάμενους να διατηρήσουν μυστικό το περιεχόμενό της, υποστηρίζοντας ότι ήθελε να γνωρίζουν τις εκτιμήσεις του για να κατανοήσουν την επιλογή της κυβέρνησης.
Η ομιλία διασώθηκε και δημοσιεύθηκε αργότερα στον τέταρτο τόμο του «Ημερολογίου» του. Αποτελεί σημαντικό τεκμήριο για το πώς ο ίδιος παρουσίασε τη στρατηγική του σκέψη δύο ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου.
Γιατί, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν μπορούσε να αποφευχθεί ο πόλεμος
Ο Μεταξάς υποστήριξε ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε επιχειρήσει επί μήνες να αποφύγει τη σύγκρουση. Περιέγραψε διπλωματικές επαφές και πληροφορίες που, κατά την αφήγησή του, έδειχναν ότι η παραμονή της Ελλάδας εκτός πολέμου θα απαιτούσε ουσιαστικές πολιτικές και εδαφικές παραχωρήσεις.
Σύμφωνα με όσα είπε, η προσχώρηση της Ελλάδας στη λεγόμενη «Νέα Τάξη» του Άξονα θα μπορούσε να συνοδευτεί από απαιτήσεις της Ιταλίας και της Βουλγαρίας σε βάρος ελληνικών εδαφών. Ανέφερε ως πιθανά ενδεχόμενα παραχωρήσεις στη δυτική Ελλάδα προς την Ιταλία και στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη προς τη Βουλγαρία.
Οι συγκεκριμένες αναφορές αποτελούν μέρος της δικής του εξιστόρησης προς τους δημοσιογράφους και πρέπει να διαβάζονται ως τέτοιες. Το ιστορικό τεκμήριο αποτυπώνει το επιχείρημα που παρουσίασε ο Μεταξάς, όχι από μόνο του ανεξάρτητη επιβεβαίωση κάθε διπλωματικής επαφής που περιέγραψε.
Ο ρόλος της Βρετανίας και η γεωγραφική θέση της Ελλάδας
Ένα ακόμη βασικό στοιχείο της επιχειρηματολογίας του ήταν η θέση της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο. Η χώρα διέθετε εκτεταμένες ακτές, νησιά και λιμάνια με στρατηγική σημασία για τις θαλάσσιες μεταφορές και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Ο Μεταξάς εκτιμούσε ότι μια Ελλάδα ενταγμένη στον Άξονα θα προκαλούσε αντίδραση της Μεγάλης Βρετανίας, η οποία θα επιδίωκε να αποτρέψει τη χρήση ελληνικών νησιών και λιμανιών από τις δυνάμεις της Γερμανίας και της Ιταλίας. Κατά την εκτίμησή του, η χώρα θα κινδύνευε έτσι να βρεθεί αντιμέτωπη με νέες στρατιωτικές πιέσεις και εδαφικές απώλειες.
Η επιλογή της Βρετανίας ως βασικού διπλωματικού προσανατολισμού δεν γεννήθηκε εκείνη τη στιγμή. Η στρατηγική σημασία της Ελλάδας στη Μεσόγειο και η απειλή που δημιουργούσε η ιταλική παρουσία στην Αλβανία είχαν ήδη επηρεάσει τις σχέσεις της Αθήνας με το Λονδίνο.
Η αναφορά στον Ελευθέριο Βενιζέλο
Ένα από τα αξιοσημείωτα σημεία της συνάντησης ήταν η αναφορά του Μεταξά στην εξωτερική πολιτική του Ελευθερίου Βενιζέλου. Οι δύο άνδρες υπήρξαν πολιτικοί αντίπαλοι, ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Εθνικού Διχασμού και του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Σύμφωνα με την καταγραφή της ομιλίας, ο Μεταξάς εξήγησε ότι, μετά την ιταλική επίθεση, ακολουθούσε ως προς τον διεθνή προσανατολισμό της χώρας την πολιτική σύνδεσης με τη Μεγάλη Βρετανία, την οποία συνέδεσε με τον Βενιζέλο.
Η αναφορά αφορούσε τη συγκεκριμένη στρατηγική επιλογή. Δεν σήμαινε ότι ο Μεταξάς εγκατέλειπε τις πολιτικές του αντιλήψεις ή ότι άλλαζε ο χαρακτήρας του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, το οποίο είχε καταργήσει τις δημοκρατικές ελευθερίες και επέβαλε λογοκρισία.
Μια απόφαση μέσα σε αβέβαιες συνθήκες
Στις 30 Οκτωβρίου 1940, η έκβαση του πολέμου δεν ήταν γνωστή. Η ναζιστική Γερμανία είχε ήδη καταλάβει μεγάλο μέρος της Ευρώπης, ενώ η Βρετανία συνέχιζε να αντιστέκεται. Ο Μεταξάς παρουσίασε την εκτίμηση ότι η βρετανική ισχύς, ιδίως στη θάλασσα, θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο στη μακροπρόθεσμη εξέλιξη της σύγκρουσης.
Παράλληλα, αναγνώρισε ότι η Ελλάδα αντιμετώπιζε σοβαρούς κινδύνους και ότι η αντίσταση δεν εγγυόταν μια εύκολη ή γρήγορη νίκη. Η απόφαση, όπως την εξήγησε, βασιζόταν στην εκτίμηση ότι το κόστος της υποχώρησης θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερο από το κόστος της αντίστασης.
Τι μας δείχνει αυτή η ομιλία σήμερα
Η εμπιστευτική ομιλία της 30ής Οκτωβρίου προσφέρει μια εικόνα του τρόπου με τον οποίο ο Μεταξάς δικαιολόγησε την απόφασή του στους εκπροσώπους του Τύπου. Είναι σημαντική όχι επειδή εξαντλεί όλες τις ιστορικές ερμηνείες για το «Όχι», αλλά επειδή καταγράφει τις δικές του εκτιμήσεις σε μια κρίσιμη στιγμή.
Η ιστορική ανάγνωση χρειάζεται να διαχωρίζει την απόφαση της αντίστασης στην ιταλική εισβολή από το αυταρχικό καθεστώς που κυβερνούσε τότε τη χώρα. Η κατανόηση του πολεμικού προσανατολισμού της Ελλάδας απαιτεί να εξετάζονται μαζί η γεωγραφία, οι διεθνείς συσχετισμοί, οι διπλωματικές πιέσεις και οι επιλογές της πολιτικής ηγεσίας.
Έτσι, το «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου δεν προσεγγίζεται μόνο ως μια συμβολική φράση, αλλά και ως μια απόφαση που πάρθηκε μέσα σε ένα σύνθετο διεθνές περιβάλλον, με πραγματικούς κινδύνους και αβέβαιη έκβαση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου