Στο ζωικό βασίλειο, η παραβίαση των άγραφων κανόνων μιας ομάδας μπορεί να έχει συνέπειες. Από τις μέλισσες που απομακρύνουν αυγά άλλων εργατριών μέχρι τα ψάρια που αντιδρούν όταν ο συνεργάτης τους «κλέβει», ορισμένα είδη διαθέτουν μηχανισμούς που περιορίζουν τη συμπεριφορά των μελών τους.
Οι επιστήμονες μελετούν αυτές τις συμπεριφορές για να καταλάβουν πώς διατηρείται η συνεργασία στη φύση. Δεν πρόκειται, όμως, για δικαστήρια όπως τα ανθρώπινα: η επιθετικότητα, ο ανταγωνισμός και η πραγματική επιβολή κυρώσεων δεν είναι πάντοτε το ίδιο πράγμα.
Τα καθαριστικά ψάρια: Όταν η εξαπάτηση έχει συνέπειες
Τα καθαριστικά ψάρια του είδους Labroides dimidiatus τρέφονται αφαιρώντας παράσιτα από μεγαλύτερα ψάρια που επισκέπτονται τους «σταθμούς καθαρισμού» τους. Η συνεργασία ωφελεί και τις δύο πλευρές, καθώς το μικρό ψάρι βρίσκει τροφή και ο πελάτης απαλλάσσεται από παράσιτα.
Μερικές φορές, όμως, το καθαριστικό ψάρι δαγκώνει τη βλέννα ή υγιή ιστό αντί να περιοριστεί στα παράσιτα. Το μεγαλύτερο ψάρι μπορεί τότε να απομακρυνθεί ή να το κυνηγήσει, στερώντας του την ευκαιρία για τροφή.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2011, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα αρσενικά καθαριστικά ψάρια αντιδρούσαν εντονότερα στις θηλυκές συντρόφους τους όταν εκείνες έδιωχναν έναν σημαντικό «πελάτη» με την κακή συμπεριφορά τους. Πρόκειται για ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα συμπεριφοράς που έχει ερμηνευθεί ως τιμωρία στον μη ανθρώπινο κόσμο.
Μέλισσες και σφήκες: Τα αυγά που απομακρύνονται
Σε αποικίες μελισσών, οι εργάτριες συνήθως δεν αναλαμβάνουν τον κύριο αναπαραγωγικό ρόλο, ο οποίος ανήκει στη βασίλισσα. Ωστόσο, ορισμένες εργάτριες μπορούν να γεννήσουν αυγά.
Άλλες εργάτριες εντοπίζουν και απομακρύνουν πολλά από αυτά τα αυγά, συχνά καταναλώνοντάς τα. Παρόμοια συμπεριφορά έχει τεκμηριωθεί και σε κοινές σφήκες. Οι επιστήμονες ονομάζουν αυτόν τον μηχανισμό «worker policing», δηλαδή έλεγχο της αναπαραγωγής από τα μέλη της αποικίας.
Ο μηχανισμός περιορίζει την αναπαραγωγική σύγκρουση μέσα στην ομάδα και βοηθά να διατηρείται το σύστημα συνεργασίας. Δεν είναι, ωστόσο, ακριβές να αποδίδουμε στις μέλισσες ανθρώπινη αντίληψη περί δικαιοσύνης: η συμπεριφορά εξηγείται μέσα από την εξελικτική βιολογία.
Μυρμήγκια: Έλεγχος μέσα στην αποικία
Σε ορισμένα είδη κοινωνικών εντόμων, οι εργάτριες ελέγχουν την αναπαραγωγική συμπεριφορά άλλων μελών της αποικίας. Αν εντοπίσουν αυγά που δεν θα έπρεπε να υπάρχουν ή μια αναπαραγωγική δραστηριότητα που συγκρούεται με τη λειτουργία της ομάδας, μπορεί να τα καταστρέψουν ή να επιτεθούν στο άτομο που ευθύνεται.
Οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί διαφέρουν ανάλογα με το είδος. Γι' αυτό δεν είναι σωστό να γενικεύουμε ότι όλα τα μυρμήγκια τιμωρούν με τον ίδιο τρόπο κάθε εργάτρια που δεν ακολουθεί τις «υποχρεώσεις» της.
Σουρικάτες: Έλεγχος της αναπαραγωγής και απομάκρυνση
Οι σουρικάτες ζουν σε ομάδες με έντονη κοινωνική οργάνωση. Σε ορισμένες ομάδες, τα κυρίαρχα θηλυκά περιορίζουν την αναπαραγωγή των υποδεέστερων μελών, ενώ έχουν καταγραφεί επιθετικές συμπεριφορές και απομάκρυνση υποδεέστερων θηλυκών από την ομάδα.
Έρευνα σε άγριες σουρικάτες έδειξε ότι όταν αποτρεπόταν πειραματικά η αναπαραγωγή των υποδεέστερων θηλυκών, τα κυρίαρχα θηλυκά γίνονταν λιγότερο επιθετικά και τα εκδίωκαν λιγότερο συχνά. Αυτό υποστηρίζει ότι η σύγκρουση γύρω από την αναπαραγωγή μπορεί να επηρεάζει τη συμπεριφορά τους.
Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι κάθε σουρικάτα που δεν βοηθά αρκετά στην ανατροφή των μικρών τιμωρείται. Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι οι κυρίαρχες θηλυκές δεν αυξάνουν απαραίτητα την επιθετικότητά τους για να αναγκάσουν τις βοηθούς να εργάζονται περισσότερο.
Τι γνωρίζουμε για τα πρωτεύοντα
Σε πιθήκους και άλλα κοινωνικά πρωτεύοντα έχουν παρατηρηθεί επιθέσεις, ανταπόδοση και συγκρούσεις γύρω από την τροφή ή τη συνεργασία. Όμως, η ερμηνεία τους ως «τιμωρίας για παραβίαση κανόνα» χρειάζεται προσοχή.
Σε πείραμα με χιμπαντζήδες, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα ζώα αντιδρούσαν όταν κάποιος τους έκλεβε την τροφή, αλλά δεν τιμωρούσαν αντίστοιχα ένα άτομο που έκλεβε την τροφή τρίτου. Το εύρημα δείχνει ότι η προσωπική ανταπόδοση δεν είναι το ίδιο με την τιμωρία κάποιου για μια παραβίαση που δεν επηρεάζει άμεσα τον παρατηρητή.
Τι σημαίνει τελικά «τιμωρία» στη φύση;
Η επιστημονική βιβλιογραφία περιλαμβάνει παραδείγματα επιθετικότητας, ελέγχου της αναπαραγωγής, απομάκρυνσης αυγών και διακοπής συνεργασίας. Δεν αποτελούν όλα κατ' ανάγκη τιμωρία με την ανθρώπινη έννοια.
Για να θεωρηθεί μια συμπεριφορά πραγματική τιμωρία, οι ερευνητές εξετάζουν αν προκαλεί κόστος σε ένα μέλος που δεν συνεργάζεται και αν αυτός ο μηχανισμός συμβάλλει στη διατήρηση της συνεργασίας. Ανασκοπήσεις της έρευνας επισημαίνουν ότι οι σαφείς αποδείξεις είναι λιγότερες από όσες συχνά υπονοούν οι δημοφιλείς περιγραφές.
Το συμπέρασμα είναι ότι η φύση διαθέτει πολλούς τρόπους να περιορίζει τις συγκρούσεις και να ελέγχει τη συμπεριφορά μέσα σε κοινωνικές ομάδες. Το πώς ακριβώς λειτουργούν αυτοί οι μηχανισμοί εξαρτάται από το είδος και τις συνθήκες της ζωής του.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου