Ο «χάρτης» του εγκεφάλου από τη γέννηση μέχρι τα 108 – Η ελληνική υπογραφή
Πώς αλλάζει ο ανθρώπινος εγκέφαλος καθώς μεγαλώνουμε; Ποια μοριακά χαρακτηριστικά συνδέονται με τη φυσιολογική γήρανση και ποια με ασθένειες όπως το Αλτσχάιμερ, το Πάρκινσον και άλλες μορφές άνοιας;
Μια μεγάλη διεθνής ερευνητική προσπάθεια επιχειρεί να δώσει απαντήσεις, εξετάζοντας τη δραστηριότητα των γονιδίων σε εκατομμύρια κύτταρα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Στο εγχείρημα έχει κεντρικό ρόλο ο Έλληνας επιστήμονας Πάνος Ρούσσος, καθηγητής στο Icahn School of Medicine του Mount Sinai στη Νέα Υόρκη.
Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν στις 23 Σεπτεμβρίου 2026 σε μια συντονισμένη σειρά εννέα επιστημονικών εργασιών στα περιοδικά της Nature, στο πλαίσιο του ερευνητικού consortium PsychAD.
Τι ακριβώς χαρτογράφησαν οι επιστήμονες
Οι ερευνητές ανέλυσαν εγκεφαλικό ιστό από 1.494 ανθρώπους, από τη βρεφική ηλικία έως τα 108 χρόνια.
Εξέτασαν περισσότερους από 6,3 εκατομμύρια πυρήνες εγκεφαλικών κυττάρων, μεταξύ άλλων νευρώνων, κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος, αγγειακών κυττάρων και υποστηρικτικών κυττάρων.
Η βασική περιοχή που μελετήθηκε ήταν ο ραχιοπλάγιος προμετωπιαίος φλοιός, μια περιοχή πίσω από το μέτωπο που συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων, στον σχεδιασμό, στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στην προσαρμογή της συμπεριφοράς.
Το σημαντικό είναι ότι οι επιστήμονες δεν κοίταξαν απλώς «πόσα κύτταρα υπάρχουν». Εξέτασαν ποια γονίδια είναι ενεργά μέσα σε διαφορετικούς τύπους κυττάρων και πώς αυτή η δραστηριότητα αλλάζει με την ηλικία και στις διάφορες παθήσεις.
Τρεις μεγάλες φάσεις στη ζωή του εγκεφάλου
Στους ανθρώπους χωρίς διαγνωσμένη εγκεφαλική νόσο, η ανάλυση έδειξε τρεις βασικές φάσεις μοριακής αλλαγής.
Η πρώτη αφορά την έντονη αναδιαμόρφωση των πρώτων χρόνων της ζωής, όταν ο εγκέφαλος αναπτύσσεται και οργανώνεται.
Στη συνέχεια ακολουθεί μια περίοδος σχετικής σταθερότητας στη μέση ενήλικη ζωή. Οι ερευνητές εντόπισαν περίπου στα 24 χρόνια ένα σημείο μετάβασης προς αυτή τη σταθερότερη φάση.
Από περίπου τα 65 χρόνια παρατηρείται ξανά σημαντική μοριακή αναδιαμόρφωση, ιδιαίτερα σε ορισμένα ανοσολογικά και υποστηρικτικά κύτταρα του εγκεφάλου.
Τα 24 δεν είναι «η ηλικία που ολοκληρώνεται ο εγκέφαλος»
Η συγκεκριμένη αναφορά στα 24 χρόνια χρειάζεται προσοχή.
Οι επιστήμονες δεν λένε ότι ο εγκέφαλος ολοκληρώνεται ξαφνικά στα 24 ούτε ότι από την επόμενη ημέρα αρχίζει η γήρανσή του.
Πρόκειται για ένα μοριακό σημείο μετάβασης που εντοπίστηκε στη συγκεκριμένη περιοχή και στους συγκεκριμένους κυτταρικούς τύπους που μελετήθηκαν. Άλλες λειτουργίες και άλλες περιοχές του εγκεφάλου συνεχίζουν να αλλάζουν σε όλη τη ζωή.
Τι συμβαίνει μετά τα 65
Στην προχωρημένη ηλικία, οι αλλαγές δεν εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα κύτταρα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος του εγκεφάλου και τα υποστηρικτικά κύτταρα. Παράλληλα, οι ερευνητές εντόπισαν αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι γονιδιακές δραστηριότητες που σχετίζονται με τους καθημερινούς βιολογικούς ρυθμούς.
Στους νεότερους και μεσήλικες ενήλικες, τα λεγόμενα γονίδια του βιολογικού ρολογιού παρουσίαζαν πιο συντονισμένη δραστηριότητα. Στους μεγαλύτερους ανθρώπους αυτός ο συγχρονισμός ήταν ασθενέστερος.
Τι σχέση έχει με το Αλτσχάιμερ και το Πάρκινσον
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της έρευνας.
Οι επιστήμονες εντόπισαν κοινές μοριακές αλλαγές σε διαφορετικές εγκεφαλικές παθήσεις, αλλά και αλλαγές που φαίνεται να είναι πιο συγκεκριμένες για κάθε νόσο.
Το Αλτσχάιμερ, η άνοια με σωμάτια Lewy, η αγγειακή άνοια και το Πάρκινσον παρουσίασαν ορισμένες ομοιότητες σε μηχανισμούς που σχετίζονται με την ανάπτυξη των νευρώνων, την επικοινωνία μεταξύ τους και τη λειτουργία των αιμοφόρων αγγείων.
Παράλληλα, οι ερευνητές εντόπισαν κοινές μοριακές διαδρομές στο Αλτσχάιμερ και το Πάρκινσον που αφορούν τη μικρογλοία, τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος του εγκεφάλου.
Ένα εύρημα που αφορά όσους διατηρούν τη μνήμη τους
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και μια άλλη ομάδα ανθρώπων: εκείνοι που εμφάνιζαν σημαντική παθολογία Αλτσχάιμερ στον εγκέφαλό τους, αλλά παρ' όλα αυτά διατηρούσαν σχετικά καλή γνωστική λειτουργία.
Στους ανθρώπους αυτούς εντοπίστηκαν διαφορετικά μοριακά χαρακτηριστικά, μεταξύ άλλων σε διαδικασίες που σχετίζονται με την παραγωγή και τη χρήση ενέργειας από τα εγκεφαλικά κύτταρα.
Το εύρημα μπορεί να δώσει στοιχεία για πιθανούς μηχανισμούς που βοηθούν ορισμένους ανθρώπους να διατηρούν καλύτερη γνωστική λειτουργία, ακόμη και όταν υπάρχουν παθολογικές αλλοιώσεις. Δεν αποδεικνύει όμως ότι έχει εντοπιστεί ο μηχανισμός προστασίας.
Ο χάρτης δείχνει και το γενετικό υπόβαθρο
Οι ερευνητές συνέδεσαν επίσης κληρονομικούς παράγοντες κινδύνου με συγκεκριμένα γονίδια και κυτταρικούς τύπους.
Συνολικά χαρτογραφήθηκαν γενετικές επιδράσεις στη δραστηριότητα περισσότερων από 14.000 γονιδίων, δημιουργώντας μια βάση δεδομένων που μπορεί να βοηθήσει στην αναζήτηση μηχανισμών που οδηγούν σε εγκεφαλικές παθήσεις.
Γιατί έχει σημασία η συγκεκριμένη έρευνα
Μέχρι σήμερα, πολλές έρευνες εξέταζαν είτε μία ασθένεια είτε τον εγκέφαλο σε σχετικά μικρή κλίμακα.
Το PsychAD προσπαθεί να κάνει κάτι διαφορετικό: να εξετάσει πολλές παθήσεις, διαφορετικές ηλικίες και διαφορετικούς τύπους κυττάρων μέσα στο ίδιο ερευνητικό πλαίσιο.
Έτσι οι επιστήμονες μπορούν να συγκρίνουν καλύτερα τι αποτελεί φυσιολογική αλλαγή της ηλικίας και τι μπορεί να αποτελεί χαρακτηριστικό μιας νόσου.
Η ελληνική υπογραφή
Ο Πάνος Ρούσσος είναι καθηγητής Ψυχιατρικής και Γενετικής και Γονιδιωματικών Επιστημών στην Ιατρική Σχολή Icahn του Mount Sinai και διευθυντής του Center for Disease Neurogenomics.
Στο PsychAD έχει κεντρικό ερευνητικό ρόλο. Το πρόγραμμα ξεκίνησε το 2019 με υποστήριξη του National Institute on Aging και συγκεντρώνει ερευνητές από διαφορετικά ιδρύματα για τη μελέτη των μοριακών μηχανισμών των εγκεφαλικών διαταραχών.
Δεν είναι ακόμη θεραπεία – είναι ένας νέος ερευνητικός χάρτης
Το σημαντικότερο δημοσιογραφικό συμπέρασμα είναι ότι η έρευνα δεν ανακάλυψε θεραπεία για το Αλτσχάιμερ ή το Πάρκινσον.
Δημιούργησε όμως ένα πολύ λεπτομερές εργαλείο που δείχνει ποια κύτταρα και ποιες γονιδιακές διεργασίες αλλάζουν με την ηλικία ή σε συγκεκριμένες ασθένειες.
Αυτό μπορεί να βοηθήσει τους ερευνητές να εντοπίσουν στο μέλλον νέους θεραπευτικούς στόχους και να κατανοήσουν γιατί ορισμένα κύτταρα είναι πιο ευάλωτα στη γήρανση ή στη νόσο.
Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν, ωστόσο, ότι ο προμετωπιαίος φλοιός είναι μόνο μία περιοχή του εγκεφάλου. Για να υπάρξει πλήρης εικόνα θα χρειαστεί να μελετηθούν και άλλες περιοχές.
Με άλλα λόγια, ο «χάρτης» αυτός δεν δείχνει ακόμη πώς θα θεραπεύσουμε τις εγκεφαλικές παθήσεις. Δείχνει όμως πού αξίζει να ψάξουμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου