Μια είδηση που αφορά ένα παιδί μπορεί να ενημερώσει την κοινωνία, να αναδείξει ένα σοβαρό πρόβλημα και να συμβάλει στην πρόληψη της βίας. Μπορεί, όμως, την ίδια στιγμή, να εκθέσει έναν ανήλικο σε δημόσια διαπόμπευση, να αποκαλύψει στοιχεία της προσωπικής του ζωής ή να τον υποβάλει ξανά σε μια τραυματική εμπειρία.
Η προστασία των παιδιών δεν αφορά μόνο την οικογένεια, το σχολείο και τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες. Αφορά και τα μέσα ενημέρωσης, τα οποία έχουν τη δύναμη να διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται τα παιδιά, τις δυσκολίες τους και τις υποθέσεις στις οποίες εμπλέκονται.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα των Δικαιωμάτων του Παιδιού, στις 20 Νοεμβρίου, αλλά και την Ευρωπαϊκή Ημέρα για την Προστασία των Παιδιών από τη Σεξουαλική Εκμετάλλευση και τη Σεξουαλική Κακοποίηση, στις 18 Νοεμβρίου, αναδεικνύεται ένα ουσιαστικό ερώτημα: Πώς μπορεί η δημοσιογραφία να ενημερώνει χωρίς να βλάπτει εκείνους που χρειάζονται περισσότερο προστασία;
Η ιδιωτικότητα του παιδιού δεν είναι διαπραγματεύσιμη
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού αναγνωρίζει ότι κάθε παιδί έχει δικαίωμα στην προστασία της ιδιωτικής και οικογενειακής του ζωής, της κατοικίας και της αλληλογραφίας του, καθώς και στην προστασία της τιμής και της υπόληψής του.
Παράλληλα, ορίζει ότι το συμφέρον του παιδιού πρέπει να αποτελεί πρωταρχικό μέλημα σε κάθε απόφαση που το αφορά.
Αυτό σημαίνει ότι η δημοσιογραφική κάλυψη μιας υπόθεσης δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον ανήλικο απλώς ως ένα ακόμη στοιχείο μιας είδησης. Πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις πιθανές συνέπειες της δημοσίευσης στη ζωή του, τόσο στο παρόν όσο και στο μέλλον.
Η απόκρυψη του ονόματος δεν αρκεί πάντοτε. Η ηλικία, η περιοχή κατοικίας, το σχολείο, το επάγγελμα των γονέων, οι συγγενικές σχέσεις ή άλλες λεπτομέρειες μπορεί να οδηγήσουν στην αναγνώριση ενός παιδιού, ακόμη και όταν δεν δημοσιεύεται καμία φωτογραφία του.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε υποθέσεις κακοποίησης, σεξουαλικής εκμετάλλευσης, ενδοοικογενειακής βίας, εξαφανίσεων και εγκληματικών ενεργειών στις οποίες εμπλέκονται ανήλικοι.
Όταν η εικόνα γίνεται δεύτερη τραυματική εμπειρία
Οι εικόνες έχουν μεγάλη δύναμη στην ενημέρωση. Μπορούν να αποτυπώσουν μια πραγματικότητα που δύσκολα περιγράφεται με λόγια. Όταν, όμως, αφορούν παιδιά που έχουν βιώσει βία, ατυχήματα ή άλλες τραυματικές καταστάσεις, η δημοσίευσή τους χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Φωτογραφίες τραυματισμένων παιδιών, σκηνές βίας, εικόνες από χώρους εγκλημάτων ή στιγμιότυπα που καταγράφουν τον πόνο και την απόγνωση ενός ανηλίκου δεν πρέπει να αναπαράγονται απλώς επειδή προκαλούν έντονη αντίδραση στο κοινό.
Ακόμη και όταν το πρόσωπο έχει καλυφθεί, η εικόνα μπορεί να αποκαλύπτει την ταυτότητα του παιδιού ή να το εκθέτει σε εξευτελισμό και στιγματισμό. Επιπλέον, η επαναλαμβανόμενη αναπαραγωγή μιας τραυματικής εικόνας μπορεί να επιβαρύνει το ίδιο το παιδί και την οικογένειά του.
Η επιλογή μιας ουδέτερης φωτογραφίας, ενός συμβολικού εικαστικού ή μιας γενικής εικόνας που αποδίδει το θέμα χωρίς να εκθέτει τον ανήλικο αποτελεί συχνά πιο υπεύθυνη δημοσιογραφική πρακτική.
Οι τίτλοι δεν πρέπει να μετατρέπουν τον πόνο σε θέαμα
Στο διαδίκτυο, ο τίτλος μιας είδησης είναι συχνά το πρώτο και πολλές φορές το μοναδικό στοιχείο που διαβάζει ο χρήστης. Για τον λόγο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται.
Εκφράσεις που ενισχύουν το σοκ, υπερτονίζουν τη φρίκη, αποδίδουν ευθύνες πριν από την ολοκλήρωση της έρευνας ή χρησιμοποιούν προσωπικές λεπτομέρειες ενός παιδιού για να προσελκύσουν περισσότερα κλικ δεν υπηρετούν την ενημέρωση.
Ένας υπεύθυνος τίτλος πρέπει:
- Να περιγράφει με ακρίβεια το γεγονός χωρίς υπερβολές.
- Να μην αποκαλύπτει άμεσα ή έμμεσα την ταυτότητα του ανηλίκου.
- Να μην περιλαμβάνει περιττές προσωπικές ή οικογενειακές λεπτομέρειες.
- Να μην παρουσιάζει καταγγελίες ή ισχυρισμούς ως αποδεδειγμένα γεγονότα.
- Να αποφεύγει εκφράσεις που προκαλούν φόβο, περιέργεια ή αγανάκτηση εις βάρος του παιδιού.
Η ανάγκη για επισκεψιμότητα δεν μπορεί να υπερισχύει της αξιοπρέπειας ενός ανηλίκου.
Η αναπαραγωγή μιας είδησης στα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι αθώα
Η ευθύνη των μέσων ενημέρωσης δεν περιορίζεται στην αρχική δημοσίευση. Επεκτείνεται και στις φωτογραφίες, τα βίντεο, τα αποσπάσματα, τις αναδημοσιεύσεις και τις αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.
Μια εικόνα που δημοσιεύθηκε αρχικά από τρίτο πρόσωπο δεν γίνεται αυτομάτως κατάλληλη για αναπαραγωγή από ένα ειδησεογραφικό μέσο. Το γεγονός ότι μια φωτογραφία υπάρχει ήδη στο διαδίκτυο δεν σημαίνει ότι έχει αρθεί το δικαίωμα του παιδιού στην ιδιωτικότητα.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και στις φωτογραφίες που προέρχονται από προσωπικούς λογαριασμούς γονέων ή συγγενών. Η δημόσια ανάρτησή τους δεν αποτελεί από μόνη της επαρκή λόγο για να χρησιμοποιηθούν σε μια είδηση, ειδικά όταν το περιεχόμενο αφορά ευαίσθητες υποθέσεις.
Ακόμη και μια ανάρτηση με καλή πρόθεση μπορεί να συμβάλει στην αναγνώριση ενός παιδιού, εάν συνδυαστεί με άλλες πληροφορίες που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο.
Τι προβλέπει το πλαίσιο προστασίας στην Ελλάδα
Η προστασία της ιδιωτικής ζωής των ανηλίκων στηρίζεται τόσο στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού όσο και στην ευρωπαϊκή και ελληνική νομοθεσία για τα προσωπικά δεδομένα και την προστασία των θυμάτων.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το άρθρο 352Β του Ποινικού Κώδικα, το οποίο προβλέπει την προστασία της ιδιωτικής ζωής ανήλικου θύματος σε υποθέσεις εγκλημάτων κατά της γενετήσιας ελευθερίας και οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής. Η δημοσιοποίηση πληροφοριών που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην αποκάλυψη της ταυτότητάς του μπορεί να επιφέρει ποινικές συνέπειες.
Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα έχει επίσης επισημάνει ότι η προστασία της αξιοπρέπειας, της προσωπικότητας, της ψυχικής υγείας και της ιδιωτικής ζωής του ανήλικου θύματος έχει προτεραιότητα. Η απαγόρευση ταυτοποίησης καλύπτει και πληροφορίες που μπορούν να αποκαλύψουν την ταυτότητα μέσω των γονέων, των συγγενών ή του φιλικού περιβάλλοντος.
Η προστασία, επομένως, δεν είναι απλώς μια προαιρετική επιλογή ευαισθησίας. Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις αποτελεί σαφή νομική υποχρέωση.
Τι ζητά η UNICEF από τους δημοσιογράφους
Η UNICEF έχει εκδώσει ειδικές κατευθυντήριες γραμμές για τη δημοσιογραφική κάλυψη θεμάτων που αφορούν παιδιά και νέους. Βασική αρχή τους είναι ότι η αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα κάθε παιδιού πρέπει να γίνονται σεβαστά σε κάθε περίσταση.
Οι οδηγίες υπογραμμίζουν ότι οι δημοσιογράφοι πρέπει να αποφεύγουν δημοσιεύσεις που ενδέχεται να θέσουν ένα παιδί, τα αδέλφια του ή άλλα παιδιά σε κίνδυνο, ακόμη και όταν το όνομα έχει αλλάξει ή η εικόνα έχει αλλοιωθεί.
Επισημαίνουν επίσης την ανάγκη να αποφεύγονται οι στερεοτυπικές αναπαραστάσεις, οι ερωτήσεις που προκαλούν νέα ψυχική επιβάρυνση και η δημοσίευση πληροφοριών χωρίς να έχει αξιολογηθεί ο πιθανός αντίκτυπός τους.
Στην Ελλάδα, ο ειδικός οδηγός της UNICEF για την προστασία των παιδιών στα μέσα ενημέρωσης απευθύνεται σε δημοσιογράφους και επαγγελματίες όλων των μορφών ενημέρωσης, από τις εφημερίδες και τα ειδησεογραφικά sites μέχρι την τηλεόραση, το ραδιόφωνο και τα κοινωνικά δίκτυα.
Η ευθύνη της ενημέρωσης είναι και ευθύνη προστασίας
Η υπεύθυνη δημοσιογραφία δεν σημαίνει αποσιώπηση περιστατικών που αφορούν παιδιά. Αντίθετα, η ανάδειξη της κακοποίησης, της παραμέλησης, του σχολικού εκφοβισμού, της εκμετάλλευσης και των κενών στην παιδική προστασία είναι απαραίτητη για την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση της κοινωνίας.
Το ζητούμενο είναι να μεταφέρεται η ουσία της είδησης χωρίς να εκτίθεται το παιδί. Να αναδεικνύονται οι αιτίες, οι ευθύνες, οι θεσμικές ελλείψεις και οι τρόποι πρόληψης, χωρίς να μετατρέπεται η προσωπική του ιστορία σε δημόσιο θέαμα.
Κάθε δημοσιογραφική ομάδα χρειάζεται να αναρωτιέται πριν από τη δημοσίευση: Είναι απαραίτητη αυτή η πληροφορία; Εξυπηρετεί πραγματικά το δημόσιο συμφέρον; Μπορεί να αναγνωριστεί το παιδί από τις λεπτομέρειες; Θα μπορούσε η ίδια ενημέρωση να γίνει χωρίς να εκτεθεί;
Τι πρέπει να κρατήσουμε
Η Παγκόσμια Ημέρα των Δικαιωμάτων του Παιδιού δεν είναι μόνο μια ευκαιρία να θυμηθούμε τις υποχρεώσεις της Πολιτείας και της οικογένειας. Είναι και μια αφορμή να εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο εμείς, ως κοινωνία, αντιμετωπίζουμε τα παιδιά όταν γίνονται μέρος μιας είδησης.
Τα μέσα ενημέρωσης έχουν δικαίωμα και υποχρέωση να ερευνούν, να αποκαλύπτουν και να ενημερώνουν. Έχουν όμως και ευθύνη να προστατεύουν την ιδιωτικότητα, την αξιοπρέπεια και το μέλλον των ανηλίκων.
Ένα παιδί δεν είναι τίτλος που πρέπει να προκαλέσει περισσότερα κλικ, ούτε εικόνα που πρέπει να συγκλονίσει το κοινό. Είναι ένας άνθρωπος με δικαιώματα, των οποίων ο σεβασμός δεν μπορεί να εξαρτάται από την επικαιρότητα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου