Εμπορευόμαστε την ύπαρξή μας

Συνήθως οι άνθρωποι έχουν κακή ιδέα για τις πωλήσεις και το εμπόριο. Χωρίς το εμπόριο και τις πωλήσεις, όμως, δεν υπάρχει ζωή. Αν δεν αγοράζουν οι άνθρωποι, τα εργοστάσια κλείνουν. Κι άμα

κλείνουν τα εργοστάσια, δεν υπάρχουν μεροκάματα. Μόνο ανεργία και μιζέρια».
Από την παράσταση «Η μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου» Οι παραπάνω φράσεις ακούγονται πολύ νωρίς στο θεατρικό έργο του Ζοέλ Πομερά «Η μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου», που θα παρουσιαστεί στο τέλος του μήνα στην κεντρική σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση. Την εκστομίζει εν έτει 1968 ένας μεσόκοπος πλασιέ στο δωμάτιο ενός επαρχιακού ξενοδοχείου, εξηγώντας σ' έναν νεότερο, ιδεαλιστή συνάδελφό του πόσο σημαντικό είναι το επάγγελμα που τους δίνει ψωμί.
Ωστόσο, όσο λογικά μοιάζουν τα επιχειρήματα του ήρωα και όσο δοξαστικός φαντάζει ο τίτλος του έργου, με το που τελειώνει η παράσταση, βγαίνεις με σφιγμένη την καρδιά. Μήπως, τελικά, εκείνο που εμπορευόμαστε οι άνθρωποι είναι η ίδια η ύπαρξή μας; Αυτό το ερώτημα θέτει ουσιαστικά ο Πομερά, το πιο «καυτό» όνομα του σύγχρονου γαλλικού θεάτρου, στο πρόσωπο του οποίου ο Πίτερ Μπρουκ έχει αναγνωρίσει έναν άξιο διάδοχο.
Πριν από λίγες εβδομάδες, στο φουαγέ ενός άλλου επαρχιακού ξενοδοχείου, στο Βέλγιο, με νωπές ακόμη τις εντυπώσεις από τη «Μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου», που συμμετείχε στο Διεθνές Φεστιβάλ της Λιέγης, είχαμε την ευκαιρία να συναντήσουμε τον Πομερά από κοντά, «κλέβοντάς» τον για λίγο από τις πρόβες με τους ηθοποιούς του. Στην Ελλάδα δεν είναι άγνωστος -ο Γιάννης Λεοντάρης έχει σκηνοθετήσει τους «Εμπόρους» και το «Κύκλοι / Ιστορίες», ενώ η Φρόσω Λύτρα έχει ανεβάσει ανεβάσει το «Αυτό το παιδί»-, αλλά ο ίδιος στη χώρα μας δεν έχει έρθει ποτέ. Οπως μάλιστα διευκρίνισε, η Στέγη ήταν που διάλεξε το συγκεκριμένο έργο, «ίσως επειδή δεν έχει μεγάλες σκηνικές απαιτήσεις, είναι μια "μαζεμένη" παραγωγή».
Στα θεάματα που έχει υπογράψει από το 1990, και τα οποία συναγωνίζονται σε αριθμό τα βραβεία που του έχουν απονεμηθεί, τα κοινωνικά ζητήματα διασταυρώνονται με μεταφυσικούς προβληματισμούς. «Φιλοδοξία μου», λέει, «είναι να αποτυπώνω πιστά την πραγματικότητα, συνδυάζοντάς την όμως και μ' ένα "μύθο", μια αλληγορία. Πάντοτε πίστευα ότι στο θέατρο μπορείς να κάνεις τα πάντα χωρίς να προδίδεις τους κανόνες του. Στα έργα μου υπάρχει κίνηση, ταξιδεύεις μαζί τους μέσα στο χρόνο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αντιγράφω τη λογοτεχνία ή το σινεμά. Στόχος μου δεν είναι να πουλήσω τις ιδέες μου, ούτε επιθυμώ να τις επιβάλω σε κανέναν. Βάζω όμως το θεατή σε μια περίπλοκη κατάσταση και, αντί να του δώσω μασημένη τροφή, τον καλώ να σκεφτεί. Για να λειτουργήσει βέβαια αυτό, πρέπει και εκείνος να είναι δεκτικός...»
Στο επίκεντρο της «Μεγάλης και θαυμαστής ιστορίας του εμπορίου», το ζητούμενο ήταν να δείξει «πώς αντιλαμβανόμαστε την εργασία ως αξία και, κυρίως, πώς εξελίχθηκε τις τελευταίες δεκαετίες, πόσο "έξυπνος" έγινε ο καπιταλισμός. Οι ήρωές μου είναι ταπεινοί άνθρωποι που υιοθέτησαν τη στάση των ισχυρών, που πίστεψαν ότι είναι άτομα ελεύθερα, αυτόνομα, δραστήρια και υπεύθυνα, αλλά τελικά έφτασαν να αλληλοκαταστρέφονται». Γεννημένος το '63 στη Ροάν της κεντρικής Γαλλίας -«μια πόλη δίχως τίποτε το ιδιαίτερο»-, ο Πομερά ανακάλυψε πως προορισμός του είναι το θέατρο στα 12 χρόνια του μόλις, όταν παρακολούθησε πρώτη φορά το Φεστιβάλ της Αβινιόν. Λίγα χρόνια αργότερα θα δοκιμάσει την τύχη του ως ηθοποιός σε τοπική θεατρική ομάδα, αλλά σύντομα θα συνειδητοποιήσει πως θέλει να γίνει σκηνοθέτης και δραματουργός. Εκείνη περίπου την περίοδο είναι που ανεβαίνει στο Παρίσι και ιδρύει τη δική του ομάδα, το Θέατρο Λουίς-Μπρουγιάρ, δίνοντας την υπόσχεση στον εαυτό του ν' ανεβάζει για τα επόμενα... σαράντα χρόνια ένα έργο κατ' έτος, περιστοιχισμένος πάντα από τους ίδιους ηθοποιούς με τους οποίους ξεκίνησε αυτή την περιπέτεια. Αξίζει να σημειωθεί ότι, όπως στο «Θέατρο του Ηλίου» της Αριάν Μνουσκίν, έτσι και στο δικό του θίασο επικρατεί κοινοβιακό πνεύμα και όλοι οι ηθοποιοί, είτε νέοι είτε παλιοί, αμείβονται ισόποσα.
Το επάγγελμα του πλασιέ δεν είναι άγνωστο στον Πομερά. «Ηταν η πρώτη μου δουλειά όταν πήγα στο Παρίσι, στα 18 μου, ενώ ήμουν ηθοποιός ακόμα, αλλά τρεις ημέρες μετά δεν άντεξα και τα βρόντηξα. Πουλούσα πόρτα πόρτα κάτι άθλιες ρεπροντιξιόν, υποδυόμενος τον φοιτητή της σχολής Καλών Τεχνών, και εξεβίαζα τη συμπάθεια των ανθρώπων παραπλανώντας τους ότι με τα χρήματά τους ενισχύουν φτωχούς καλλιτέχνες...». Μολονότι «φριχτή», η παραπάνω εμπειρία αποδείχτηκε αρκούντως χρήσιμη τον καιρό που έγραφε τη «Μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου». Οπως όμως ομολογεί, «απογοητεύομαι όταν βλέπω να αναλύεται το έργο σαν να γράφτηκε ειδικά για τους πλασιέ!».
Ο Γάλλος δραματουργός δεν εργάζεται με τον παραδοσιακό τρόπο. «Πριν αρχίσω να γράφω, έχω ήδη αναζητήσει το θεατρικό τοπίο, τη φόρμα του έργου. Στην πραγματικότητα, γράφω ένα θέαμα. Για παράδειγμα, πρώτα είδα τα δωμάτια των ξενοδοχείων όπου συναντιούνται οι ήρωές μου και έπειτα ξεκίνησα τους αυτοσχεδιασμούς με τους ηθοποιούς. Κάθε φορά προχωρώ μαζί τους από σκηνή σε σκηνή, σαν να δουλεύουμε ένα έργο εν προόδω».
Οι πηγές της έμπνευσής του είναι πότε εσωτερικές λογοτεχνικές φωνές, όπως του Πεσόα ή της Ντιράς, πότε πιο επικές και φαντασμαγορικές. Εδώ, πάντως, στηρίχτηκε εν πολλοίς στο βιβλίο των κοινωνιολόγων Λικ Μπολντανσκί και Ιβ Σιαπελό «Το νέο πνεύμα του καπιταλισμού», όπου φαίνεται καθαρά πώς ο καπιταλισμός οικειοποιήθηκε τις ιδέες του Μάη του '68, πώς αντέστρεψε την πραγματικότητα προς όφελός του, πώς μασκάρεψε την άγρια όψη του κάτω από μια θάλασσα ευφημισμών. Για την κρίση, πάντως, είτε στην Ευρώπη είτε στην Ελλάδα, ο Πομερά δεν έχει έτοιμο κάποιο σχόλιο. «Οχι πως υποτιμώ το θέμα, αλλά από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου όλο κάποια κρίση ζούμε. Οι κρατικές επιχορηγήσεις για τον πολιτισμό, από τις οποίες σε μεγάλο βαθμό εξαρτώμεθα ως ομάδα, την τελευταία δεκαετία έχουν μειωθεί συγκλονιστικά. Δεν νιώθω να υποφέρω όμως, το αποδέχομαι. Παραμένω αισιόδοξος. Οτι θα πεθάνουμε όλοι μας είναι βέβαιο. Ολα τα υπόλοιπα, όμως, είναι διαπραγματεύσιμα! Και ενώ δεν είμαι χριστιανός, είμαι σίγουρος πως αν δεν αγαπάς τον εαυτό σου, δεν θα προσπαθήσεις να καταλάβεις τους άλλους γύρω σου».
Info: «Η μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου» του Ζοέλ Πομερά θα φιλοξενείται στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών από τις 28 έως και τις 31 Μαρτίου. Στις 29/3 μετά την παράσταση θα ακολουθήσει συζήτηση του συγγραφέα και σκηνοθέτη με το κοινό, ενώ την επομένη θα δώσει ένα Masterclass. 7

Οταν ξεπουλάς τις αξίες σου

Στη «Μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου» παρουσιάζονται δύο ιστορίες σε δύο διαφορετικές εποχές, στα τέλη της δεκαετίας του '60 και στις αρχές του 2000.

Στην πρώτη πρωταγωνιστούν τέσσερις πλασιέ, πρόθυμοι να προπονήσουν κατάλληλα τον νεαρό ανιψιό ενός εξ αυτών, τον Φρανκ, ώστε, υπηρετώντας όπως οι ίδιοι τους νόμους της αγοράς, και χρήσιμος να είναι στην ανθρωπότητα και να βγάζει το μεροκάματό του.
Δεν είναι καθόλου σίγουρο πως ο Φρανκ θέλει να γίνει σαν και εκείνους. Οι επιλογές του όμως είναι μετρημένες. Ή θα γυρίσει την πλάτη στις αξίες του ή θα πείσει τον εαυτό του ότι προσφέρει την καλύτερη υπηρεσία στους εν δυνάμει πελάτες του, παρασύροντάς τους να αγοράσουν. Οσο επώδυνη και αν είναι η μεταμόρφωση του νεαρού ιδεαλιστή, το σίγουρο είναι πως ο Φρανκ υποκύπτει. Σύντομα μάλιστα οι επιδόσεις του θα είναι αξιοζήλευτες.
Στη δεύτερη ιστορία, οι ίδιοι ηθοποιοί ερμηνεύουν αντεστραμμένους ρόλους. Τώρα οι θεατές βλέπουν έναν επιτυχημένο νεαρό πωλητή, ονόματι Φρανκ και πάλι, να προσλαμβάνει στην ομάδα του τέσσερις μεσόκοπους ανέργους και να τους μυεί σε μια ακόμη πιο ασύδοτη καταναλωτική λογική και σ' έναν τόσο σκληρό ανταγωνισμό, που απειλείται ώς και η ανθρωπιά τους. Τα όρια της ηθικής έχουν πια ξεχειλώσει, και οι λέξεις «εμπιστοσύνη», «αλληλεγγύη», «συνεργατικότητα» έχουν χάσει το νόημά τους...