Το μυστικό της σκανδιναβικής ευγένειας: Οι λέξεις που αντικαθιστούν το «παρακαλώ»
Όταν ένας ταξιδιώτης επισκέπτεται μια ξένη χώρα, συνήθως μαθαίνει μερικές βασικές λέξεις και φράσεις: «γεια», «αντίο», «ναι», «όχι», «ευχαριστώ» και «παρακαλώ». Στις σκανδιναβικές χώρες, ωστόσο, η τελευταία λέξη δεν μεταφράζεται με τον ίδιο τρόπο που χρησιμοποιείται στα αγγλικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κάτοικοι της Δανίας, της Σουηδίας, της Νορβηγίας, της Ισλανδίας και της Φινλανδίας δεν εκφράζουν ευγένεια. Αντίθετα, χρησιμοποιούν διαφορετικές διατυπώσεις, τονισμό και κοινωνικές συμβάσεις για να δείξουν ότι απευθύνονται με σεβασμό στον συνομιλητή τους. Όπως εξηγεί ο γλωσσολόγος δρ Τζέιμς Πουτσόφσκι, ερευνητής στο Nynorsk Kultursentrum, το Νορβηγικό Μουσείο Γραπτής Κουλτούρας, η αναζήτηση μιας λέξης που να αποτελεί την ακριβή μετάφραση του «please» ίσως δεν είναι ο σωστός τρόπος για να κατανοήσει κανείς τη συγκεκριμένη γλωσσική διαφορά.
Πώς ζητούν κάτι ευγενικά στις σκανδιναβικές χώρες
Στη Δανία, για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να χρησιμοποιήσει τη φράση «må jeg bede om», που σημαίνει περίπου «θα μπορούσα να ζητήσω», όταν παραγγέλνει κάτι σε ένα αρτοποιείο. Στη Σουηδία, η λέξη «tack», δηλαδή «ευχαριστώ», μπορεί να προστεθεί σε ένα αίτημα, ενώ στη Νορβηγία η ευγένεια μπορεί να εκφραστεί μέσα από τον τόνο της φωνής, την επιτονιστική άνοδο στο τέλος της φράσης και ένα χαμόγελο. Η καθηγήτρια δανικών Ντανιέλα Χούμελγκρεν επισημαίνει ότι η άμεση επικοινωνία αποτελεί μέρος της καθημερινής κουλτούρας. «Η αποτελεσματικότητα εκτιμάται εδώ και η επικοινωνία είναι γενικά άμεση», αναφέρει χαρακτηριστικά. Σύμφωνα με την ίδια, η υπερβολική τυπικότητα μπορεί σε ορισμένες περιστάσεις να θεωρηθεί ενοχλητική, ιδίως όταν καθυστερεί μια απλή συναλλαγή.
Ο Πουτσόφσκι συνδέει αυτές τις γλωσσικές συνήθειες με την κοινωνική οργάνωση των σκανδιναβικών χωρών. Όπως εξηγεί, η ισότητα αποτελεί σημαντική αξία και οι κοινωνικές διακρίσεις δεν εκφράζονται στον καθημερινό λόγο τόσο έντονα όσο σε άλλες κοινωνίες. Τύποι προσφώνησης που δηλώνουν μεγαλύτερη επισημότητα, όπως οι λέξεις «Herr» και «Frue», που αντιστοιχούν περίπου στα «κύριος» και «κυρία», έχουν σε μεγάλο βαθμό υποχωρήσει από την καθημερινή χρήση. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με την αντίληψη ότι οι άνθρωποι είναι περισσότερο ισότιμοι και δεν καθορίζονται τόσο έντονα από την κοινωνική τους τάξη.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και ο λεγόμενος νόμος του Γιάντε (Jante's Law), μια σκανδιναβική κοινωνική αντίληψη σύμφωνα με την οποία κανείς δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο ή σημαντικότερο από τους άλλους. Έτσι, η ευγένεια δεν χρειάζεται απαραίτητα να εκφράζεται με μια συγκεκριμένη λέξη που υποδηλώνει υποχώρηση ή σεβασμό προς κάποιον ανώτερο. Μπορεί να αποτυπώνεται στον τρόπο με τον οποίο διατυπώνεται ένα αίτημα, στον τόνο της φωνής και στο πλαίσιο της συνομιλίας. Παρόμοιες κοινωνικές αντιλήψεις συναντώνται και στη Φινλανδία, παρότι η φινλανδική γλώσσα ανήκει σε διαφορετική γλωσσική οικογένεια από τα δανικά, τα σουηδικά, τα ισλανδικά και τα νορβηγικά. «Η γλώσσα είναι κάτι περισσότερο από λέξεις. Έχει να κάνει και με τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεις μια ιδέα», σημειώνει ο Πουτσόφσκι.
Τι πρέπει να γνωρίζουν οι ταξιδιώτες
Για όσους επισκέπτονται τις συγκεκριμένες χώρες, η συμβουλή είναι να παρατηρούν πώς επικοινωνούν οι άνθρωποι γύρω τους και να προσαρμόζονται ανάλογα με την περίσταση. Η Χούμελγκρεν προτείνει στους ταξιδιώτες να προσέχουν τον τρόπο με τον οποίο οι ντόπιοι απευθύνονται στους εργαζομένους στην εξυπηρέτηση πελατών, αλλά και σε αγνώστους, ώστε να κατανοούν καλύτερα τι θεωρείται ευγενικό σε κάθε περίσταση.
Στη Σουηδία, για παράδειγμα, η προσθήκη της λέξης «tack» σε ένα αίτημα μπορεί να επιτελέσει τον ρόλο που έχει το «please» σε μια αγγλόφωνη συνομιλία. Η χρήση της έχει συνδεθεί με την ισότητα και την αμοιβαιότητα, παρά με την υποταγή ή την επίδειξη σεβασμού προς κάποιον ανώτερο. Παρόμοιες λέξεις χρησιμοποιούνται και στις υπόλοιπες γλώσσες της περιοχής: «tak» στα δανικά, «takk» στα νορβηγικά και τα ισλανδικά, ενώ στα φινλανδικά το «ευχαριστώ» αποδίδεται ως «kiitos».
Οι επισκέπτες, πάντως, δεν χρειάζεται να ανησυχούν υπερβολικά μήπως κάνουν κάποιο λάθος. Όπως επισημαίνεται στο δημοσίευμα, είναι απίθανο κάποιος να αντιδράσει αρνητικά επειδή ένας ταξιδιώτης παρήγγειλε έναν καφέ χωρίς να πει «tak». Μάλιστα, η υπερβολική ευγένεια μπορεί μερικές φορές να προκαλέσει εντύπωση ή ακόμη και καχυποψία. Η Χούμελγκρεν αναφέρει ότι μια χειρόγραφη ευχαριστήρια κάρτα μετά από μια συνέντευξη για εργασία, για παράδειγμα, θα μπορούσε να θεωρηθεί υπερβολική ή να εκληφθεί ως προσπάθεια να εξασφαλιστεί κάποια χάρη.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η ευγένεια δεν εκφράζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις γλώσσες και τις κοινωνίες. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει μία λέξη που να αντιστοιχεί πλήρως στο αγγλικό «please» δεν σημαίνει ότι απουσιάζει ο σεβασμός από την καθημερινή επικοινωνία.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου