«Οδύσσεια»: Η καθοριστική λέξη του ομηρικού έπους που αποδίδεται διαφορετικά σε κάθε μετάφραση στα αγγλικά
Υπάρχει μια λέξη στην πρώτη κιόλας γραμμή της Οδύσσειας που έχει προκαλέσει έναν μικρό μεταφραστικό πονοκέφαλο εδώ και αιώνες. Είναι η λέξη «πολύτροπος», ο χαρακτηρισμός που χρησιμοποιεί ο Όμηρος για τον Οδυσσέα πριν ακόμη αρχίσει να αφηγείται την ιστορία του.
Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν υπάρχει μία αγγλική λέξη που να αποδίδει όλες τις σημασίες της. Έτσι, κάθε μεταφραστής αναγκάζεται ουσιαστικά να επιλέξει ποια πλευρά του Οδυσσέα θέλει να αναδείξει. ([nature.com](https://www.nature.com/articles/s41598-019-40616-4?utm_source=chatgpt.com))
Η λέξη βρίσκεται στην πρώτη γραμμή
Το αρχαίο κείμενο ξεκινά με την περίφημη επίκληση στη Μούσα:
«Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον…»
Δηλαδή, σε μια κατά προσέγγιση απόδοση: «Μούσα, μίλησέ μου για τον πολύτροπο άνδρα…»
Το πολύτροπος αποτελείται από το «πολύ» και το «τρόπος» και συνδέεται με την έννοια των πολλών δρόμων, τρόπων ή μεταβολών. Μπορεί να παραπέμπει στον άνθρωπο που έχει ταξιδέψει πολύ και έχει γνωρίσει πολλές καταστάσεις, αλλά και σε κάποιον ευέλικτο, πολυμήχανο ή ακόμη και πανούργο.
Ακριβώς αυτή η διπλή κατεύθυνση κάνει τη μετάφρασή του τόσο δύσκολη: ο Οδυσσέας είναι ένας άνθρωπος που περιπλανιέται και παρασύρεται από τις περιστάσεις, αλλά ταυτόχρονα είναι ένας άνθρωπος που στρέφεται, προσαρμόζεται και χειρίζεται τις περιστάσεις. ([ucl.ac.uk](https://www.ucl.ac.uk/classics/sites/classics/files/odyssey_resource_booklet_x_academus.pdf?utm_source=chatgpt.com))
Κάθε μεταφραστής δημιουργεί έναν λίγο διαφορετικό Οδυσσέα
Οι αγγλικές μεταφράσεις δείχνουν με εντυπωσιακό τρόπο πόσο διαφορετικά μπορεί να διαβαστεί μία και μόνη ελληνική λέξη.
Ο A. T. Murray, στη μετάφραση του 1919, επέλεξε την απόδοση “the man of many devices”, δίνοντας έμφαση στην πολυμηχανία και την εφευρετικότητα του Οδυσσέα. Η μετάφρασή του περιλαμβάνεται στη σειρά Loeb Classical Library. ([perseus.catalog](https://catalog.perseus.org/catalog/urn%3Acts%3AgreekLit%3Atlg0012.tlg002.perseus-eng1))
Ο Richmond Lattimore απέδωσε τη λέξη ως “the man of many ways”. Εδώ παραμένει περισσότερο ορατή η κυριολεκτική ιδέα των πολλών δρόμων και τρόπων. ([english.cam.ac.uk](https://www.english.cam.ac.uk/spenseronline/review/item/50.1.3/))
Ο Robert Fagles, στη γνωστή μετάφρασή του του 1996, επέλεξε τη φράση “the man of twists and turns”. Η επιλογή αυτή προσπαθεί να κρατήσει ταυτόχρονα την ιδέα της περιπλάνησης αλλά και της ευελιξίας, της μεταβολής και της πονηριάς. ([polytropos.org](https://www.polytropos.org/2003/07/21/wherefore-polytropos/))
Και η Emily Wilson, στη μετάφρασή της του 2017, έκανε μια επιλογή που προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον: “a complicated man”, δηλαδή «ένας περίπλοκος άνθρωπος».
Η επιλογή της δεν προσπαθεί να αποδώσει κυριολεκτικά το «πολύτροπος». Αντίθετα, επιχειρεί να μεταφέρει στα αγγλικά την ιδέα ενός ανθρώπου που δεν χωρά εύκολα σε μία μόνο περιγραφή: έξυπνου, ευέλικτου, περιπλανώμενου, πανούργου, αλλά και βαθιά αντιφατικού. ([cnn.com](https://transcripts.cnn.com/show/ampr/date/2026-07-28/segment/01))
Γιατί μία λέξη έχει τόση σημασία;
Επειδή ο «πολύτροπος» Οδυσσέας δεν είναι απλώς ένας ήρωας που ταξιδεύει.
Η ικανότητά του να αλλάζει τρόπο σκέψης, να προσαρμόζεται και να χρησιμοποιεί διαφορετικές ταυτότητες είναι κεντρικό στοιχείο της ιστορίας. Στην Οδύσσεια ο ήρωας άλλοτε εμφανίζεται ως βασιλιάς, άλλοτε ως ναυαγός, ζητιάνος ή άγνωστος ταξιδιώτης. Συχνά επιβιώνει όχι χάρη στη δύναμή του, αλλά χάρη στην ικανότητά του να καταλαβαίνει την κατάσταση και να βρίσκει διαφορετικό δρόμο.
Παράλληλα, όμως, ο Οδυσσέας δεν είναι απλώς ένας «έξυπνος ήρωας». Οι επιλογές του έχουν κόστος, τόσο για τον ίδιο όσο και για τους ανθρώπους γύρω του. Αυτό είναι που κάνει τη λέξη «πολύτροπος» τόσο πλούσια.
Η μετάφραση γίνεται ερμηνεία
Όταν ένας μεταφραστής επιλέγει “resourceful”, ο αναγνώστης βλέπει έναν ικανό και ευρηματικό Οδυσσέα.
Όταν διαβάζει “man of twists and turns”, βλέπει έναν άνθρωπο που αλλάζει κατεύθυνση και ταυτόχρονα έναν ήρωα που η ίδια η ζωή του έχει στρίψει αμέτρητες φορές.
Και όταν συναντά το “a complicated man”, η έμφαση μετακινείται στον χαρακτήρα: σε έναν άνθρωπο δύσκολο να εξηγηθεί με μία μόνο ιδιότητα.
Έτσι, η μετάφραση δεν είναι απλώς αντικατάσταση μιας λέξης με μια άλλη. Είναι μια ερμηνευτική επιλογή που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος αναγνώστης γνωρίζει τον Οδυσσέα.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο «ομηρικό» στοιχείο της λέξης
Η δυσκολία της μετάφρασης του «πολύτροπος» δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Είναι ίσως μέρος της δύναμης της ίδιας της λέξης.
Ο Όμηρος δίνει από την πρώτη κιόλας γραμμή έναν ήρωα που δεν μπορεί να χωρέσει εύκολα σε έναν χαρακτηρισμό. Χιλιάδες χρόνια αργότερα, οι μεταφραστές εξακολουθούν να προσπαθούν να αποφασίσουν ποια πλευρά του πρέπει να δουν πρώτη.
Και κάθε φορά που επιλέγουν μια διαφορετική αγγλική λέξη, δεν αλλάζει η ιστορία της Οδύσσειας. Αλλάζει λίγο ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον ίδιο τον Οδυσσέα.
``` :chatgpt-content-reference{index="0"}
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου