Σάββατο 21 Μαρτίου 2026

Η επεισοδιακή ανεξαρτησία του Βελγικού Κονγκό (Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό)

Η επεισοδιακή ανεξαρτησία του Βελγικού Κονγκό (Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό)Πολλοί αναγνώστες έχουν αναφερθεί κατά καιρούς στα σχόλιά τους για τις ευρωπαϊκές αποικίες στην Αφρική. Έχουμε ασχοληθεί και παλαιότερα με το, όντως ενδιαφέρον αυτό θέμα. Σήμερα θα εστιάσουμε σε μια μοναδική περίπτωση ευρωπαϊκής αποικίας στην Αφρική: το Βελγικό Κονγκό.

Πρόκειται για το κράτος που έγινε στη συνέχεια γνωστό ως Ζαΐρ και πλέον ονομάζεται Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Εκείνο που δεν γνωρίζουν πολλοί είναι ότι η ανεξαρτησία του κράτους συνοδεύτηκε από ταραχές, απόσχιση ενός τμήματός του για μικρό χρονικό διάστημα και, αυτό θεωρούμε άκρως ενδιαφέρον, την αποστολή ελληνικής στρατιωτικής δύναμης στη χώρα για τη διάσωση και τη μεταφορά σε ασφαλή σημεία δεκάδων Ελλήνων που ζούσαν εκεί (1960) και στη συνέχεια, τη συμμετοχή της Ελλάδας σε ειρηνευτική αποστολή του Ο.Η.Ε. (1960-1961).

Τέλος, μυστήριο παραμένει και ο θάνατος του τότε Γ.Γ. του Ο.Η.Ε., Σουηδού Νταγκ Χάμερσκελντ, μαζί με άλλα 13 άτομα, σε αεροπορικό δυστύχημα στη σημερινή Ζάμπια (1961). 65 χρόνια μετά και παραμένει άγνωστο τι ακριβώς συνέβη. Σίγουρα πάντως, ο τραγικός θάνατος του Χάμερσκελντ σχετίζεται, με κάποιο τρόπο, με την αποικιοκρατία στην Αφρική και το Βελγικό Κονγκό.

Ο Λεοπόλδος Β’ του Βελγίου και το κράτος του!
Μια ιδιαίτερη περίπτωση αποικιακής δύναμης ήταν το Βέλγιο, καθώς είχε μια και μοναδική κτήση στην Αφρική, ανατολικά του ποταμού Κονγκό, η οποία κάλυπτε μια έκταση πολλαπλάσια από τη βελγική επικράτεια. Το 1876 ο βασιλιάς του Βελγίου Λεοπόλδος Β’ συγκάλεσε στις Βρυξέλλες ένα συνέδριο γεωγράφων και εξερευνητών, με σκοπό την αξιοποίηση περιοχών της Αφρικής που μόλις είχαν ανακαλυφθεί από Ευρωπαίους και όπου, κατά τον Λεοπόλδο Β’, κυριαρχούσε «η καθυστέρηση και η βαρβαρότητα του δουλεμπορίου».

Λεοπόλδος Β'
Οι προσπάθειες που είχε κάνει τα προηγούμενα χρόνια για εύρεση τέτοιων περιοχών στην Ασία και στον Ειρηνικό είχαν αποτύχει. Την οργάνωση της εξερεύνησης και αξιοποίησης της περιοχής ανέλαβε η νεοσύστατη Association International Africaine, ενώ το 1879 ιδρύθηκε η Association International du Congo, που ανέθεσε στον Βρετανό εξερευνητή Χένρι Μόρτον Στάνλεϊ, άριστο γνώστη της περιοχής, την επέκταση των εξερευνήσεων και τη δημιουργία βάσεων για εγκατάσταση αποστολών ανθρωπιστικού χαρακτήρα.
Ο Χένρι Μόρτον Στάνλεϊ στην Αφρική
Το 1885 η εταιρεία, που είχε ως βασικό μέτοχο τον Λεοπόλδο Β’, ίδρυσε το «Ελεύθερο Κράτος του Κονγκό», που αναγνωρίστηκε από τη βελγική κυβέρνηση και τη διεθνή κοινότητα, ως προσωρινή αποικία του Λεοπόλδου Β’! Είναι χαρακτηριστικό, ότι το Κονγκό υπαγόταν απευθείας στον Βέλγο μονάρχη, χωρίς το Βέλγιο να έχει καμία κρατική εμπλοκή. Πιθανότατα, δεν υπάρχει προηγούμενο στην παγκόσμια ιστορία… Το κράτος ήταν προσωπικό δημιούργημα και κτήμα ενός μονάρχη. Ο Λεοπόλδος Β’ ανέθεσε τη διοίκηση του κράτους σε ένα συμβούλιο κρατικών λειτουργών με έδρα τις Βρυξέλλες. Τα όρια του νέου κράτους δεν είχαν αναγνωριστεί επίσημα από τις άλλες χώρες, ενώ και ο πληθυσμός του δεν γνώριζε τη δομή της νέας κρατικής εξουσίας.

Ο Λεοπόλδος, λάβρος παλαιότερα κατά της δουλείας, ξέχασε σύντομα τις διακηρύξεις του και χώρισε το Κονγκό σε δύο οικονομικές ζώνες: μια αποκλειστικής εκμετάλλευσης από το κράτος του Κονγκό και μια που παραχωρήθηκε σε τέσσερις μεγάλες βελγικές εταιρείες. Επέτρεψε την εξαναγκαστική εργασία των μαύρων (η λέξη δηλώνει αποκλειστικά το χρώμα του δέρματος και δεν έχει κανένα ρατσιστικό ή μειωτικό περιεχόμενο), στην καλλιέργεια των καουτσουκόδεντρων, στην εύρεση του ελεφαντόδοντου και στα ορυχεία πολύτιμων λίθων και μεταλλευμάτων.

Η προσωπική περιουσία του Λεοπόλδου Β’ αυξανόταν εντυπωσιακά (από το 1883 ως το 1886 κέρδισε 10 εκατομμύρια χρυσά φράγκα), οι μαύροι εργάτες βασανίζονταν απάνθρωπα για να αυξήσουν την παραγωγή, οι οικογένειες όσων αντιδρούσαν γίνονταν σκλάβοι, ενώ οι τιμωρίες ήταν απάνθρωπες και σκληρές (με πλέον απεχθή την κοπή των άκρων) κ.ά. Όλα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα τον θάνατο 3-5 εκατομμυρίων κατοίκων του Κονγκό.

Ο Λεοπόλδος Β' του Βελγίου 
Η γενοκτονία που λάμβανε χώρα στο Κονγκό προκάλεσε τη διεθνή κατακραυγή και τις δημόσιες καταγγελίες των ανθρωπιστικών οργανώσεων. Το 1908, το Κονγκό πέρασε στον πλήρη έλεγχο του Βελγίου. Οι συνθήκες διαβίωσης των κατοίκων του Κονγκό έγιναν πολύ καλύτερες, όμως δεν εξαλείφθηκαν όλα όσο καθιστούσαν την αποικιακή διακυβέρνηση, τυραννική για τους Κονγκολέζους.

1945-1960: η πορεία του Βελγικού Κονγκό προς την ανεξαρτησία
Η κατάληψη του Βελγίου από τους Γερμανούς και η κατοχή του (1940-1945) προκάλεσε σημαντικές εξελίξεις στη γέννηση και οργάνωση ενός πρώτου εθνικού απελευθερωτικού κινήματος στο Κονγκό. Αυτό όμως δεν μπορούσε να βρει ενιαία μορφή έκφρασης, καθώς υπήρχαν διαφορές μεταξύ πολλών φυλών της περιοχής.

Μετά από την επιστροφή της βασιλικής οικογένειας στο Βέλγιο η κατάσταση επανήλθε στα προπολεμικά επίπεδα. Η αναζήτηση νέων αγορών και ευκαιριών οδήγησε πολλούς Βέλγους και άλλους Ευρωπαίους (Γερμανούς, Γάλλους, Ιταλούς και Έλληνες), να εγκατασταθούν στη χώρα. Οι 35.000 Βέλγοι του 1945 στο Βελγικό Κονγκό αυξήθηκαν σε 115.000 το 1959. Τα ορυχεία ουρανίου και οι φυτείες καφέ και φρούτων αποτέλεσαν τους βασικούς παράγοντες προσέλκυσης των ευρωπαίων.

Μετά το 1957 όμως, τα πράγματα είχαν αρχίσει να αλλάζουν. Γειτονικές χώρες αποκτούσαν την ανεξαρτησία τους, οι ντόπιοι αυτοοργανώνονταν, όμως οι Ευρωπαίοι επέμεναν σε αυταρχική συμπεριφορά και πίστευαν ότι προσφέροντάς στους Κονγκολέζους εκπαίδευση, υγεία και εργασία, θα εξασφάλιζαν εσαεί την απρόσκοπτη παρουσία στη χώρα τους.

Το 1957 έγιναν στη χώρα οι πρώτες δημοτικές και κοινοτικές εκλογές. Αυτή ήταν η τελευταία παραχώρηση που μπορούσαν να κάνουν οι Ευρωπαίοι, ήταν όμως ασήμαντη. Το 1959 ξέσπασαν στη χώρα αιματηρές εξεγέρσεις σε βάρος των λευκών, ιδιαίτερα στη Λεοποντβίλ. Η βελγική κυβέρνηση αποφάσισε την άμεση αποχώρηση από τη χώρα. Άλλωστε το οικονομικό κόστος που ήταν απαραίτητο για να συντηρηθούν αστυνομικές, στρατιωτικές και διοικητικές μονάδες ήταν δυσβάσταχτο. Οι Ευρωπαίοι δεν έμειναν καθόλου ικανοποιημένοι, καθώς έπρεπε να προστατεύσουν τα κεφάλαια και τις περιουσίες τους. Έτσι αποφάσισαν να αυτοοργανωθούν.

Κονγκολέζοι ως αξιοθέατα σε ζωολογικό κήπο του Βελγίου το 1897

Η ανεξαρτησία του Κονγκό - Η εμφύλια διαμάχη
Το Βέλγιο πάντως, στις 30 Ιουνίου 1960 υπέγραψε την ανεξαρτησία του Κονγκό. Πρόεδρος της χώρας ανέλαβε ο Ζοζέφ Κασαβούμπου και πρωθυπουργός, ο Πατρίς Λουμούμπα που καταγόταν από τη φυλή Μπατετέλα και ήταν ηγέτης του Εθνικού Κονγκολέζικου Κινήματος.

Ωστόσο, η κυβέρνηση Λουμούμπα διακατεχόταν από μαρξιστικές τάσεις και προσανατολιζόταν στην εθνικοποίηση των πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας. Αν και το Βελγικό Κοινοβούλιο έδωσε τη συγκατάθεσή του για την ανεξαρτησία της νέας χώρας, της δημοκρατίας του Κονγκό, που έγινε στις 30 Ιουνίου 1960, μόλις στις 5/7/1960 άρχισε η ανταρσία της «Δημόσιας Δύναμης» (Force Publique), που την αποτελούσαν ο Στρατός και η Αστυνομία. Η «Δημόσια Δύναμη» δεν είχε στόχο να καταλάβει την εξουσία, αλλά υπήρχε κόπωση στους αξιωματικούς, η κατάσταση παρέμενε αναλλοίωτη, ενώ και ορισμένοι πολιτικοί επιχειρούσαν να προσεταιριστούν αξιωματικούς στις διάφορες περιοχές της χώρας, οι οποίοι ανήκαν στις φυλές τους.

Κάποιες διογκωμένες πληροφορίες για ακρότητες των Βέλγων στρατιωτών στο Ματάντι οδήγησαν σε κλιμάκωση των ταραχών και στη δημιουργία αδικαιολόγητου πανικού. Οι περισσότεροι Βέλγοι άποικοι και πολλοί Ευρωπαίοι εγκατέλειψαν τη χώρα, καθώς έφταναν αλλεπάλληλες, αδιασταύρωτες πληροφορίες για δολοφονίες Ευρωπαίων. Η κυβέρνηση Λουμούμπα δεν μπόρεσε να διαχειριστεί την κατάσταση.

Ταραχές στο Βελγικό Κονγκό
Στις 11 Ιουλίου 1960, ο Μωυσής Τσόμπε, ηγέτης του Κόμματος Κόνακατ και αντίπαλος του Λουμούμπα, που υποστηριζόταν από Ευρωπαίους, κήρυξε την ανεξαρτησία της Κατάνγκα, της πλούσιας επαρχίας, τα κοιτάσματα χαλκού στα ορυχεία της οποίας εκμεταλλευόταν η πανίσχυρη Union Miniere του Βελγίου. Ο Πρόεδρος Κασαβούμπου και ο Λουμούμπα ζήτησαν τη βοήθειά του Ο.Η.Ε. Ο Σουηδός Γ.Γ. του Ο.Η.Ε Νταγκ Χάμερσκελντ πρότεινε την αποστολή ειρηνευτικής δύναμης 18.000 ανδρών. Τον Αύγουστο του 1960 η κρίση γενικεύτηκε. Ο Λουμούμπα, μετά από μια περιοδεία σε αφρικανικές χώρες, πέτυχε να εξασφαλίσει βοήθεια από την Γκάνα. Πιο σημαντική όμως ήταν η βοήθεια από την ΕΣΣΔ που έστελνε στρατιωτικά υλικά στον Λουμούμπα και υποστήριζε τις θέσεις του Κονγκό στο ΣΑ του Ο.Η.Ε.

Στις 12 Αυγούστου 1960 έφτασε στην Ελιζαμπέτβιλ, της αποσχισμένης Κατάνγκα, ο Χάμερσκελντ με 300 Σουηδούς κυανόκρανους, παρά τις αντιρρήσεις Ευρωπαίων, Αφρικανών και κυρίως Σοβιετικών για να συνομιλήσει με τον Τσόμπε. Στις 5/9/1960 ο Πρόεδρος Κασαβούμπου απέλυσε τον Λουμούμπα και διόρισε στη θέση του τον μετριοπαθή, αλλά αδύναμο Ιωσήφ Ιλέο. Ο Λουμούμπα δεν αποδέχτηκε την αποπομπή του και έτσι στο Κονγκό υπήρχαν δύο κυβερνήσεις.

Στις 14/9/1960, ο Συνταγματάρχης Ζοζέφ Μομπούτου, πρώην σύμμαχος του Λουμούμπα και αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων της χώρας, κατέλυσε και τις δύο κυβερνήσεις και διόρισε ένα Συμβούλιο Επιτρόπων που κυβέρνησε τη χώρα για πέντε μήνες. Ο Λουμούμπα τέθηκε σε κατ' οίκον περιορισμό και στη συνέχεια φυλακίστηκε. Ο Μομπούτου διέταξε την αποχώρηση των πρεσβευτών της ΕΣΣΔ και της Τσεχοσλοβακίας από τη χώρα.

Ευρωπαίοι αναχωρούν τρέχοντας από το Κονγκό

Η δολοφονία του Λουμούμπα και ο μυστηριώδης θάνατός του Γ.Γ. του Ο.Η.Ε. Χάμερσκελντ σε αεροπορικό δυστύχημα
Ο Λουμούμπα, ακόμα και στη φυλακή ενοχλούσε πολλούς. Έτσι αποφασίστηκε να σταλεί από την Λεοπολντβίλ (πρωτεύουσα της χώρας, τη νυν Κινσάσα) σε φυλακή της Κατάνγκα, όπου το καθεστώς Τσόμπε συμπεριφερόταν με άθλιο τρόπο σε όλους. Στις 17 Ιανουαρίου 1961 ο Λουμούμπα δολοφονήθηκε. Το καθεστώς Τσόμπε βέβαια, δεν το παραδέχτηκε. Ισχυρίστηκε ότι ο Λουμούμπα απέδρασε από τις φυλακές και συνελήφθη από τα μέλη μιας εχθρικής, προς τη δική του, φυλής και δολοφονήθηκε. Κανένας όμως δεν πίστεψε αυτή την εκδοχή. Ο Λουμούμπα έγινε σύμβολο ενός ιδιότυπου αφρικανικού αλυτρωτισμού-εθνικισμού.

Ο Πάτρικ Λουμούμπα κρατούμενος
Στις 18 Σεπτεμβρίου 1961 σκοτώθηκε σε ένα μυστηριώδες αεροπορικό δυστύχημα και ο Γ.Γ του Ο.Η.Ε. Χάμερσκελντ. Το αεροπλάνο που τον μετέφερε από τη Λεοπολντβίλ (σημερινή Κινσάσα), όπου θα συναντούσε τον Τσόμπε συνετρίβη σε δασώδη περιοχή κοντά στα σύνορα Ροδεσίας-Κονγκό, στη σημερινή Ζάμπια. Εκτός από τον Χάμερσκελντ σκοτώθηκαν άλλα 13 άτομα.

Μωυσής Τσόμπε
Έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς διάφορες εκδοχές για το δυστύχημα αυτό. Πάντως, 65 χρόνια μετά δεν έχει γίνει γνωστό αν το αεροπλάνο με τον Χάμερσκελντ καταρρίφθηκε (βασικοί ύποπτοι είναι οι Αμερικανοί…) ή έπεσε από μηχανική βλάβη. Νέος Γ.Γ. του Ο.Η.Ε. ανέλαβε ο Ου Θαντ, από τη Βιρμανία (νυν Μιανμάρ). Ο Χάμερσκελντ τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης μετά θάνατον(1961). Πρόκειται για μια από τις απειροελάχιστες φορές που βραβείο Νόμπελ δίνεται σε κάποιον μετά τον θάνατό του.

Τα συντρίμμια του αεροπλάνου που μετέφερε τον Νταγκ Χάμερσκελντ και άλλους 13 επιβάτες Νταγκ Χάμερσκελντ

Το τέλος της κρίσης στο Κονγκό
Τελικά, χάρη στην αποστολή ισχυρής ειρηνευτικής δύναμης στο Κονγκό, όταν Γ.Γ. του ήταν ο Ου Θαντ, η Κατάνγκα επανήλθε στο Κονγκό (τέλη του 1962). Πρωθυπουργός της χώρας ήταν ως το 1964 ο Σιρίλ Αντούλα. Λίγο πριν την αναχώρηση της ειρηνευτικής δύναμης του Ο.Η.Ε. όμως, ξέσπασαν νέες ταραχές στην Κουίλα. Τελικά, μετά από περίπλοκες διαδικασίες και άγνωστα μέχρι σήμερα γεγονότα, ο Μωυσής Τσόμπε, με τη βοήθεια Βέλγων αλεξιπτωτιστών που κατέλαβαν το Στάνλεϊβιλ (το σημερινό Κισάνγκανι) από τους επαναστάτες, ανέλαβε την πρωθυπουργία της ενωμένης, πλέον, χώρας!

Βέβαια, τον Σεπτέμβριο του 1965 ανατράπηκε από τον Μομπούτου, ο οποίος από το 1971 μετονόμασε τη χώρα σε Ζαΐρ και έμεινε στην εξουσία ως τον θάνατό του το 1997. Ο Μομπούτου, που κυβέρνησε αυταρχικά, είναι γνωστός και ως Μομπούτου Σέσε Σέκο. Μεγάλο ενδιαφέρον έχει όμως η παρουσία χιλιάδων Ελλήνων στη χώρα και ακόμα μεγαλύτερο, η άγνωστη επιχείρηση Ελλήνων αξιωματικών και υπαξιωματικών το 1960 στο, τότε, Βελγικό Κονγκό, για τη διάσωση και μεταφορά συμπατριωτών μας σε ασφαλές έδαφος.

Μομπούτου Σέσε Σέκο

Έλληνες στο Κονγκό - Η επιχείρησή του ΓΕΕΘΑ στη χώρα (1960-1961)
Ο πρώτος Έλληνας που βρέθηκε στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, όπως ονομάζεται η χώρα σήμερα, ήταν ο ερευνητής Παναγιώτης Ποταγός (1839-1903). Μετά το 1895 άρχισε μαζικότερη επανάσταση Ελλήνων στη χώρα. Πολλοί Έλληνες έφτασαν εκεί μετά τις εθνικοποιήσεις του Νάσερ στην Αίγυπτο και το 1960 ήταν αρκετές χιλιάδες. Ωστόσο, οι αναταραχές στις οποίες αναφερθήκαμε οδήγησαν πολλούς στη φυγή τους από τη χώρα.

Παναγιώτης Ποταγός
Το 1960, με εντολή της ελληνικής κυβέρνησης, το ΓΕΕΘΑ οργάνωσε μια, άγνωστη στο ευρύ κοινό, επιχείρηση για τη διάσωση και μεταφορά σε ασφαλή σημεία δεκάδων συμπατριωτών μας. Στη συνέχεια, η Ελλάδα συμμετείχε και στην ειρηνευτική επιχείρηση του Ο.Η.Ε. με μεγάλη επιτυχία. Παραθέτουμε αυτούσια όσα αναφέρονται στην επίσημη ιστοσελίδα του ΓΕΕΘΑ και ελπίζουμε σύντομα να μπορέσουμε να βρούμε περισσότερα στοιχεία.


14 Μαρτίου 1961 – 9 Νοεμβρίου 1961
«Το 1960 η Ελληνική Αεροπορία, ύστερα από απόφαση της Κυβέρνησης, απέστειλε στο Κονγκό κλιμάκιο αεροσκαφών της 3ης Μοίρας Μεταφορών, με σκοπό τη μεταφορά των ομογενών από τις επαναστατημένες περιοχές σε άλλες ασφαλείς. Τα δύο αεροσκάφη C-47 Dakota με προσωπικό 24 Αξιωματικούς και Υπαξιωματικούς στο διάστημα από 21 μέχρι 31 Ιουλίου που παρέμειναν εκεί πραγματοποίησαν 55 εξόδους μεταφέροντας 157 ομογενείς από τις ταραγμένες περιοχές του Κονγκό στην ασφάλεια των γειτονικών χωρών και του Κονγκό σε ασφαλή εδάφη γειτονικών χωρών και της υπό το Βελγικό έλεγχο επαρχίας Ρουάντα-Ουρούντι.

Το επόμενο έτος η Ελληνική Αεροπορία συνέβαλε επίσης στην προσπάθεια του Ο.Η.Ε. για την εδραίωση της τάξης στην περιοχή του Κονγκό που μόλις έγινε ανεξάρτητη. Απέστειλε το Αεροπορικό απόσπασμα Κονγκό, αποτελούμενο από 21 Αξιωματικούς και Υπαξιωματικούς. Το προσωπικό αυτό μεταφέρθηκε στο Κονγκό με αεροσκάφη της Ολυμπιακής Αεροπορίας και του Ο.Η.Ε.

Αμέσως μετά την άφιξή του, στις 14 Μαρτίου 1961, το Αεροπορικό Απόσπασμα τέθηκε υπό τις διαταγές των αεροπορικών δυνάμεων του Ο.Η.Ε. και ανέλαβε την εκτέλεση διαφόρων αποστολών με Α/Φ του Ο.Η.Ε., που επικεντρώθηκαν κυρίως σε μεταφορές πάσης φύσεως υλικού, καθώς και προσωπικού.

Ενδεικτικά επισημαίνεται ότι τον Απρίλιο πραγματοποίησε 110 αποστολές μεταφέροντας 126.184 λίβρες (1 λίβρα είναι ίση περίπου με 454 γραμμάρια) υλικού και 677 επιβάτες, ενώ από 1 Σεπτεμβρίου μέχρι 15 Οκτωβρίου 49 αποστολές μεταφέροντας 63.390 λίβρες και 197 επιβάτες. Στις 9 Νοεμβρίου 1961 το κλιμάκιο, το οποίο εν τω μεταξύ είχε συμπληρωθεί με 4 ακόμη Υπαξιωματικούς αναχώρησε για την Ελλάδα.

Η προσφορά του συνόλου του προσωπικού της Ελληνικής αποστολής στο Κονγκό, πιλότων και τεχνικών, οι οποίοι κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες πέτυχαν σε όλες τις αποστολές που τους ανατέθηκαν, αφήνοντας άριστες εντυπώσεις για το έργο τους και αποκομίζοντας εξαιρετικές κριτικές από τους ανωτέρους τους, δόξασε το όνομα της Ελλάδος και της Πολεμικής Αεροπορίας στα πέρατα του κόσμου.»

Πηγές: ΛΑΜΠΡΟΣ Α. ΦΛΙΤΟΥΡΗΣ, «ΑΠΟΙΚΙΑΚΕΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΕΣ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ασίνη, γ’ έκδοση, 2016.
Εγκυκλοπαίδειες ΠΑΠΥΡΟΣ -ΛΑΡΟΥΣ- ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ και ΔΟΜΗ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Αρχειοθήκη ιστολογίου