Σε έναν απέραντο ορίζοντα από ελαιώνες, που κοσμεί την είσοδο της έκθεσης στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, η Πύλος του Νέστορα μοιάζει να ανασαίνει ακόμη, χαρίζοντάς μας ανεκτίμητους θησαυρούς: ένα εντυπωσιακό στέμμα που τροφοδότησε τους βασιλικούς μύθους και επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκαν αυτά τα σύμβολα στους αιώνες, χρυσά ξίφη με παραστάσεις λιονταριών που κατασπαράσσουν κρητικά αγρίμια, σφραγιδόλιθους με εξαιρετικά χαραγμένες σκηνές μάχης ανάμεσα στα θηρία της φύσης και αμέτρητους θησαυρούς του Γρύπα Πολεμιστή, ενός από τους πρώτους άνακτες του μυκηναϊκού κόσμου.
Ολα αυτά τα ευρήματα αναδύθηκαν από τα σπλάχνα της γης της Πύλου, μαρτυρώντας τη διαχρονική δύναμη και τη μεγαλοπρέπεια του μυκηναϊκού βασιλείου.
Ο «συνετός» βασιλιάς
Οσα κι αν ακούσει ωστόσο κανείς για τις ανασκαφές, τίποτε δεν συγκρίνεται με την εμπειρία να βλέπει από κοντά αυτά τα κορυφαία δείγματα πολιτισμού, που συνδέονται άμεσα με τη δόξα του Ανακτόρου του Εγκλιανού από τον μακρινό 13ο αιώνα π.Χ. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ομηρικός Νέστορας, ο «συνετός» βασιλιάς, γιος του Νηλέα και μέλος της δυναστείας των Νηλειδών, θεωρούνταν μία από τις σημαντικότερες μορφές του μυκηναϊκού κόσμου.
Σύμφωνα με τον Ομηρο, είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στην εκστρατεία της Τροίας και συγκαταλεγόταν στους ισχυρότερους βασιλείς αμέσως μετά τον Αγαμέμνονα. Η ισχύς της δυναστείας του αποτυπώνεται όχι μόνο στα έπη, αλλά και στους μεταγενέστερους μύθους, όπως εκείνος της Τυρούς, η οποία ενώθηκε με τον Ποσειδώνα και γέννησε τον Πελία και τον Νηλέα, πρόγονο του Νέστορα. Ακόμη και ο μύθος του Ηρακλή, που φέρεται να κατανίκησε τους αδελφούς του Νέστορα, φανερώνει έμμεσα το μέγεθος και την επιρροή του μυκηναϊκού βασιλείου της Πύλου.
Ολα αυτά αποκαλύπτονται στην έκθεση «Η Πύλος του Νέστορα - Ενα μυκηναϊκό βασίλειο αποκαλύπτεται», που παρουσιάζεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Η έκθεση συγκεντρώνει 214 εντυπωσιακά ευρήματα -τα περισσότερα εκτίθενται για πρώτη φορά- προερχόμενα από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας, καθώς και έντεκα αντικείμενα από τις συλλογές του ίδιου του μουσείου.
Στόχος της έκθεσης είναι να προσφέρει στον επισκέπτη μια ολοκληρωμένη εικόνα του μεγαλείου αυτού του βασιλείου και να φωτίσει τι ακριβώς διαμόρφωσε τη φήμη των Μυκηναίων, χαρακτηριστικός εκπρόσωπος των οποίων είναι ο Γρύπας Πολεμιστής, ένας βασιλιάς που θεωρείται πρόγονος του Νέστορα.
Ο τάφος του εντοπίστηκε πριν από μία δεκαετία στον λόφο του Ανω Εγκλιανού, κοντά στην Πύλο, προκαλώντας παγκόσμιο ενδιαφέρον. Τα αριστουργηματικά κτερίσματα που συνόδευαν τον νεκρό αποκάλυψαν έναν ηγεμόνα τεράστιας ισχύος και κύρους.
Οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι Σάρον Στόκερ και Τζακ Ντέιβις, από το Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι, τον ονόμασαν «Γρύπα Πολεμιστή» εξαιτίας ενός ελεφαντοστέινου πλακιδίου με παράσταση γρύπα, του μυθικού όντος με σώμα λιονταριού και κεφάλι και φτερά αετού.
Xρυσή σφραγίδα με παράσταση μεγαλοπρεπούς γρύπα. Θολωτός Τάφος ΙV στον Ανω Εγκλιανό, 15ος αι. π.Χ. Η τεχνοτροπία των ευρημάτων μαρτυρά έντονες μινωικές επιρροές, γεγονός που αναδεικνύει τις στενές σχέσεις του μινωικού με τον μυκηναϊκό κόσμο. Παράλληλα, οι ανθρωπολογικές και τεχνολογικές μελέτες πάνω στα οστά του νεκρού έδειξαν ότι επρόκειτο για έναν νεαρό άνδρα με εντυπωσιακή σωματική παρουσία. Μάλιστα, ορισμένοι επιστήμονες σχολίασαν ότι η μορφή του θα μπορούσε να θυμίζει τον ηθοποιό Χάρι Χάμλιν από την ταινία «Σύγκρουση των Τιτάνων»!
Τι δείχνει η έκθεση
Η έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο ξετυλίγει όλη την ιστορία του μεγαλείου της Πύλου. «Φροντίζουμε να δώσουμε αμέσως τις πληροφορίες στον επισκέπτη, αλλά με διαφορετικό τρόπο», μας εξηγεί στην ουσιαστική ξενάγηση που μας κάνει στους χώρους της έκθεσης η αρχαιολόγος, δρ Βασιλική Πλιάτσικα.
Μιλά για αριστουργήματα από διαφορετικά ταφικά μνημεία, αλλά και για δάνεια από το Μουσείο Γκετί, αξιοποιώντας κάθε ελάχιστη λεπτομέρεια, ώστε να νιώθεις ότι βλέπεις το αντικείμενο, ότι το παρατηρείς διεξοδικά, και να αισθανθείς αυτό που ένιωσε ο αρχαιολόγος όταν το πρωτόπιασε στα χέρια του.
«Παρότι είναι η τρίτη φορά που εκτίθενται αυτά τα αντικείμενα -προηγήθηκε η έκθεση στην Καλαμάτα και ακολούθησε εκείνη στο Μουσείο Γκετί στο Λος Αντζελες-, σήμερα τα παρουσιάζουμε με στόχο να βοηθήσουμε το κοινό μας να αντιληφθεί πολλά αναφορικά με το μυκηναϊκό βασίλειο: πώς γεννιέται και πώς σχηματίζεται».
Μας δείχνει τις πρώτες φωτογραφίες από τον Αμπελώνα, γνωστό ως «χωράφι Τσάκωνα», και μια ανακάλυψη που κανείς δεν περίμενε. Μέσα στους ελαιώνες, με τις μυρωδιές του θαλασσινού αλατιού, οι αρχαιολόγοι είδαν τα στοιχεία της φύσης να συναρμόζονται σε μια απρόσμενη τοποθεσία και σε έναν λακκοειδή τάφο -«σαν τετράγωνο κιβώτιο μέσα στη γη, χτισμένο με πέτρες»- προορισμένο να αφηγηθεί τα τεράστια επιτεύγματα αυτού του κοινωνικού πολιτισμού.
Αν, όπως λέει η κυρία Πλιάτσικα, ο ένας πυλώνας του μυκηναϊκού πολιτισμού είναι η Αργολίδα, ο άλλος είναι η Μεσσηνία, την ιστορία της οποίας αφηγείται η έκθεση. «Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στο επίκεντρο βρίσκεται πάντα ο άνθρωπος.
Ανθρωποι -τα ονόματα των οποίων παραθέτουμε εδώ- έκαναν τις ανασκαφές από τα τέλη του 19ου αιώνα, αναζητώντας, με τη σειρά τους, κατάλοιπα ανθρώπων. Επομένως, ο πραγματικός πρωταγωνιστής είναι ο άνθρωπος», προσθέτει με έμφαση η αρχαιολόγος.
Χρυσή χάνδρα με κοκκιδωτή διακόσμηση. Περιστεριά, Θολωτός Τάφος 1, 1520/10-1410/00 π.Χ. Το αρχαιότερο στέμμα
Αν λοιπόν οι αφηγήσεις λένε τη δική τους ιστορία, αντικείμενα όπως το αρχαιότερο έως τώρα γνωστό στέμμα αφηγούνται, με τον τρόπο του Προυστ, τη δύναμη της μνήμης: εκπληκτικό είναι το στέμμα από χαλκό με χρυσό (1630-1520 π.Χ.) πάνω στο οποίο «πάτησαν» οι μετέπειτα βασιλιάδες για να διαμορφώσουν τα δικά τους βασιλικά σύμβολα, το οποίο βρέθηκε στο Μυρσινοχώρι/Ρούτσι Μεσσηνίας και παρέμεινε για δεκαετίες στις αποθήκες της τοπικής Εφορείας Αρχαιοτήτων.
Οταν χρειάστηκε να συντηρηθεί για τις ανάγκες της έκθεσης «Μυκήνες: Ο ταφικός κόσμος του Αγαμέμνονα» στην Καρλσρούη, ελήφθησαν, όπως μαθαίνουμε, αυστηρά μέτρα ασφαλείας και το συνόδευσε ολόκληρη αυτοκινητοπομπή. Είναι το ίδιο στέμμα που σήμερα εκτίθεται στην έκθεση και συγκαταλέγεται στους πλέον περίοπτους θησαυρούς που θα στολίσουν το νέο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Το χάλκινο στέμμα με στεφάνη και χρυσό «αστέρι-άνθος» στην κορυφή. Μυρσινοχώρι, Θολωτός Τάφος 1, 1630-1510 π.Χ. Πέρα από τον εξαίσιο σφραγιδόλιθο από αχάτη με σκηνή μάχης που δεσπόζει στο κέντρο της έκθεσης, αμέτρητοι είναι οι θησαυροί που αποκαλύπτουν τον περίοπτο ρόλο του ηγέτη Γρύπα Πολεμιστή, όπως ονομάστηκε, του οποίου ο τάφος ήρθε στο φως το 2015.
Πρόκειται για ανακάλυψη υψίστης σημασίας, που μας έδωσε πολλές πληροφορίες για τις συνήθειες και τις ταφικές πρακτικές της Πρώιμης Μυκηναϊκής Εποχής: μεταξύ άλλων, ότι ο καλλωπισμός δεν ήταν αποκλειστικά γυναικείο ζήτημα, αλλά αφορούσε και τους άνδρες-ελίτ.
Εντυπωσιακό ανάμεσα σε όλα είναι το ξίφος της Νεοανακτορικής Περιόδου, με επιχρυσωμένη λαβή και παράσταση λιονταριού που κατασπαράσσει θήραμα και που αποδεικνύει το μεγάλο κύρος που είχε ο Γρύπας Πολεμιστής στη μεσσηνιακή γη του μυκηναϊκού κόσμου.
Πολλά από τα κτερίσματα, που είχαν έρθει ως προσφορά προς τον άνακτα-πολεμιστή, προέρχονται από διαφορετικές περιοχές -ένα ακόμα δείγμα του μεγαλείου του- και ο πλούτος τους υπήρξε τέτοιος ώστε η ανασκαφή να χαρακτηριστεί μία από τις σημαντικότερες -αν όχι η σημαντικότερη- των τελευταίων δεκαετιών: η χρυσή αλυσίδα που φέρεται να φορούσε ο νεκρός, οι πανέμορφοι σφραγιδόλιθοι, τα ασημένια κύπελλα και τα χάλκινα αγγεία, οι πρόχοι και οι λεκανίδες, οι χτένες, ο καθρέφτης, τα όπλα, καθώς και το περίφημο κράνος από χαυλιόδοντες αγριογούρουνου, τόσο χαρακτηριστικό του μυκηναϊκού πολεμικού εξοπλισμού και του συστήματος εξουσίας της εποχής, είναι μερικά από τα ευρήματα.
Η τοιχογραφία
Το βασίλειο της δυναστείας και το ανάκτορο στον Ανω Εγκλιανό αρχίζουν να διαμορφώνονται από το τέλος της Μεσοελλαδικής Περιόδου, όπως μαρτυρούν οι σχετικές επιγραφές και τα πλούσια ευρήματα από την περιοχή όπου αργότερα θα στηθεί το παλάτι του Νέστορα.
Συγκινητικά είναι τα «ανθρώπινα χέρια» που αγκαλιάζουν έναν χάλκινο λέβητα, αντικείμενο που έκανε μακρινό ταξίδι από τη μινωική Κρήτη περί το 1630 π.Χ. για να φτάσει στους Μυκηναίους και να συνοδεύσει, προφανώς, εξέχοντα νεκρό στη μετά θάνατον ζωή.
Εδώ ωστόσο δεν σε κερδίζουν μόνο τα όπλα, αλλά οι λεπτομέρειες που κρατούν όρθιο τον μύθο: ένα σπασμένο αγγείο, η οσμή από τις στάχτες των θυσιών, η γραμμή του καλλιτέχνη που τολμά. Ο Νέστορας ο «συνετός», γιατί ίσως, τελικά, η σύνεση να είναι ακριβώς αυτό: να δίνεις έμφαση στη λεπτομέρεια που μετατρέπει το μικρό αντικείμενο σε έργο τέχνης, να φυλάς τις σφραγίδες, να γράφεις το όνομα του εργάτη με την ίδια φροντίδα που αναγράφεται το όνομα του βασιλιά.
Στιγμές όπως όταν σκύβεις πάνω από τον ελάχιστο σφραγιδόλιθο και αντικρίζεις τις συγκλονιστικές χαράξεις -βοηθούν σε αυτό και οι μεγεθυντικοί φακοί του μουσείου- ή όταν διαβάζεις κάτι σε Γραμμική Β που εκτίθενται λίγο πιο κάτω.
Οπως μας γνωστοποιούν τα άκρως κατατοπιστικά κείμενα που συνοδεύουν τα εκθέματα, κοντά στην είσοδο του παλατιού του Νέστορα εντοπίστηκε αρχείο με πήλινες πινακίδες Γραμμικής Β -από τις πρώτες που βρέθηκαν στην ηπειρωτική Ελλάδα- που αποκαλύπτουν πολλά για την οργάνωση του μυκηναϊκού κράτους.
Σχέσεις με τον υπόλοιπο κόσμο
Πολύτιμα αντικείμενα κατέφθαναν από την Αίγυπτο -συγκλονιστικά τα χρυσά περίαπτα με την αιγυπτιακή θεά Αθωρ, δείγματα υψηλής αισθητικής και τεχνικής- και τα φαντάζεσαι να αναδύονται επιβλητικά από τη γη στις ανασκαφές του Ανω Εγκλιανού.
Οπως εκείνο το υπέροχο περίαπτο από ημιδιαφανές γυαλί με την ανατολική θεά Ιστάρ -χαρακτηριστικό σύμβολό της το άστρο με έξι ή οκτώ ακτίνες- σε ένα βαθύ μπλε, θα λέγαμε αυτοκρατορικό, σαν αυτό που αργότερα αγάπησαν οι αναγεννησιακοί ζωγράφοι.
Αλλα αντίστοιχα εξαίσιας αισθητικής και τέχνης περίαπτα έφτασαν από τη Μεσοποταμία. Ομορφιά και χρώμα χαρακτήριζαν συνολικότερα το Ανάκτορο του Νέστορα: «Χιλιάδες θραύσματα τοιχογραφιών σε ασβεστοκονίαμα έχουν ανασκαφεί εντός και εκτός του ανακτόρου, δείχνοντας ότι η διακόσμηση ανανεωνόταν συχνά.
Τα παλαιότερα δείγματα χρησιμοποιούν κυρίως το γαλάζιο της Αιγύπτου, μαύρο και κίτρινη ώχρα, ενώ τα νεότερα, που χρονολογούνται στην τελευταία φάση της ζωής του ανακτόρου, εφαρμόζουν τεχνική τέμπερας με ορυκτές και οργανικές χρωστικές, φυτικές και ζωικές κόλλες.
Μοναδική έως σήμερα στο Αιγαίο είναι η ποικιλία των μοβ αποχρώσεων που προέρχεται από την επεξεργασία της πορφύρας», μας πληροφορεί άλλο ένα χαρακτηριστικό σημείωμα. Ως προς τα θέματα: «Μυθολογικά πλάσματα, ζώα, τοπία, αθλητικοί αγώνες - αντλούνται από την αιγαιακή παράδοση, αλλά αποτυπώνουν την τοπική μυκηναϊκή εκδοχή.
Ορισμένες πολεμικές σκηνές ενδεχομένως αναπαριστούν γεγονότα συνδεδεμένα με τη συλλογική μνήμη». Εξαιρετική είναι από το Ανάκτορο του Νέστορα η τοιχογραφία που εντοπίστηκε, για παράδειγμα, στην Αίθουσα της Βασίλισσας με τον γρύπα -να πάλι ο γρύπας!- και το λιοντάρι, με άμεση συγγένεια προς τις μινωικές τοιχογραφίες. Ολα αυτά φανερώνουν τις σχέσεις της Πύλου με τον ευρύτερο μυκηναϊκό και τον ανατολικό μεσογειακό κόσμο.
Η αξία της αρχαιολογικής έρευνας
Πρωτίστως, όμως, η έκθεση αναδεικνύει την αξία της αρχαιολογικής έρευνας, καλώντας τον επισκέπτη να εισέλθει στον γοητευτικό της κόσμο - με αποσπάσματα από ανασκαφικά ημερολόγια, σχέδια και παλιές φωτογραφίες που τη συνοδεύουν.
«Μέσα από αυτές τις μαρτυρίες αναδεικνύεται η ίδια η δια δικασία της ανασκαφής, από τη στιγμή της εύρεσης έως την καταγραφή και την ερμηνεία», διαβάζουμε στο σχετικό σημείωμα. Στο τέλος της έκθεσης «Η Πύλος του Νέστορα - Ενα μυκηναϊκό βασίλειο αποκαλύπτεται», που εγκαινιάστηκε από την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και αναμένεται να διαρκέσει έως τον Οκτώβριο, προβάλλεται ειδικό ντοκιμαντέρ για όλη την ανασκαφική διαδικασία.
Χρυσό επίρραμμα με σχήμα κουκουβάγιας. Περιστεριά, Θολωτός Τάφος 3, 1630/10-1520/10 π.Χ. Οσο για την ολόχρυση κουκουβάγια με τα κλειστά μάτια -σύμβολο των ηγεμόνων του μυκηναϊκού βασιλείου-, λέγεται πως «πέταξε» αργότερα έως την Αθήνα και έγινε σύμβολο της δικής της κυριαρχίας. Τα πάντα, άλλωστε, είναι ζήτημα συμβόλων.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου